De Kus van Bernardien Sternheim (Michele Ahin | Creative Commons cc-by-sa 2.0 )

Opstand van de massamens

Het is al vaker gezegd en we zullen het in de aanloop naar de verkiezingen vast nog veel vaker horen: de afstand tussen het ‘volk’ en de ‘elite’ groeit, en het zal nog een hele klus worden om deze kloof te overbruggen. De problematiek is geenszins nieuw. Al tijdens het turbulente Europa van de jaren 20 schreef de Spaanse filosoof José Ortega y Gasset De Opstand van de Massamens. Zijn politieke analyse blijkt vandaag de dag verrassend actueel.

Waar gaat het heen met de democratie? Dit moet Ortega zich hebben afgevraagd toen hij in 1917 een essay schreef met de titel ‘Zieke Democratie’. Hij maakte zich grote zorgen over het socialisme dat in Spanje niet alleen populairder maar ook steeds fanatieker werd. In zijn essay waarschuwde Ortega voor het gevaar van een doorgeschoten gelijkheidsdenken, waarbij geen enkele autoriteit of hiërarchie nog wordt erkend. Dit beschouwde hij als de grootste ziekte die een samenleving kan treffen.

Ortega schreef zijn essay in een periode van grote sociale verschuivingen die in heel Europa voor toenemende onrust zorgden. De macht van de adel en de kerk was in veel landen aan banden gelegd. Traditionele opvattingen en overtuigingen brokkelden steeds verder af. Politieke partijen die het volk centraal stelden schoten als onkruid uit de grond en grote groepen mensen verenigden zich rondom charismatische leiders als Mussolini, Hitler en ‘vadertje’ Stalin. Dat de wereld van gisteren voorbij was, daarover waren de meeste intellectuelen het eens. Maar wat zou er voor in de plaats komen?

Ortega toont zich een uitgesproken pessimist

In een serie krantenartikelen, geschreven tussen 1929 en 1930 en later als boek gebundeld onder de titel La rebelión de las masas (De Opstand van de Massamens), toont Ortega zich een uitgesproken pessimist. Gefrustreerd en met een hoop pathos gaat hij de strijd aan met het menstype dat zich volgens hem in heel Europa in het centrum van het politieke en maatschappelijke debat heeft geposteerd: de massamens, oftewel de gewone man of vrouw. Opgegroeid in een welvarende wereld en aangemoedigd door een ontspoord gelijkheidsdenken is deze zichzelf volgens Ortega de maat gaan wanen van alle dingen. Daarmee heeft de massamens ieder gevoel voor bescheidenheid verloren.

Hij ergert zich niet alleen groen en geel aan dit menstype maar maakt zich ook zorgen over wat de opstand van de massamens betekent voor de democratie. Het grootste probleem van de massamens identificeert hij als diens fundamentele gebrek aan historisch besef. Want de massamens mag dan erfgenaam zijn van een royaal en rijk verleden, hij lijkt te denken dat deze materiële en sociale verworvenheden zomaar uit de lucht zijn komen vallen. Dat er voor zijn politieke rechten gestreden is en dat men het in termen van veiligheid en comfort nog nooit zo goed heeft gehad komt simpelweg niet bij hem op.

Het ontbreek de massamens aan historisch besef

Het is de afwezigheid van een historisch bewustzijn wat de massamens volgens Ortega op gespannen voet plaatst met het functioneren en het voortbestaan van een democratie. De massamens begrijpt niet dat een democratische samenleving gestoeld is op ideeën en principes die door de eeuwen heen vorm hebben gekregen en nauw met elkaar samenhangen. Daarom zal hij altijd geneigd zijn om meer te eisen dan het systeem toelaat. Hij zal onvermijdelijk gaan morrelen aan de democratische bouwstenen, met als gevolg dat het hele bouwwerk uiteindelijk instort. De paradox is, aldus Ortega, dat de massamens enerzijds door de Europese beschaving is voortgebracht, maar anderzijds niet in staat is om die beschaving in stand te houden.

Wat kan een serie krantenartikelen, geschreven tijdens het turbulente Europa van de jaren 20, ons vertellen over de wereld van vandaag? Hoewel het begrip massamens geen rol meer speelt in het maatschappelijke debat heeft het fenomeen zelf niets aan zeggingskracht verloren. Sterker nog, het menstype dat Ortega beschrijft lijkt inmiddels zozeer wijdverspreid te zijn geraakt dat we de manifestatie ervan niet eens meer opmerken. De burger van vandaag is mondig en uitgesproken, en laat zich hierbij niet langer de wet opleggen door ‘zogenaamde’ experts. Hij weet immers alles zelf al en Facebook biedt hem een prachtige vrijplaats om deze droom van ‘ik ik ik’ ongeremd uit te leven.

De populist scoort in dit klimaat van narcisme

In dit klimaat van narcisme en wantrouwen ten opzichte van autoriteit en expertise, lijkt uitsluitend de populist politiek te kunnen scoren. De laatste vertelt de burger wat hij/zij wil horen, namelijk dat de eigen beleving voorop staat, en dat de mogelijkheden van deze egocentrische droom oneindig zijn. De politieke verschuivingen die hiermee samengaan vertonen opvallend veel gelijkenis met die van vlak voor de Tweede Wereldoorlog. Nieuw hierbij is de mobiliserende rol die de sociale media spelen in het aanmoedigen van deze gemoederen, waarvan de impact moeilijk kan worden overschat. Laten we hopen dat de massamens anno 2017 iets meer historisch besef heeft dan zijn voorganger.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven