Flickr / SMAC: ScribeMedia Arts & Culture Channel

Over de wortels van de democratische impasse in Rusland

Een bekend negentiende-eeuws Russisch gezegde dat nog steeds veel wordt gebruikt luidt: ‘Rusland kent twee narigheden: doeraki en dorogi (de malloten en de wegen)’. Ook volgens de binnen- en buitenlandse reacties op de recente politieke ontwikkelingen in Rusland hoeft deze uitdrukking voorlopig nog niet naar de geschiedenisboeken verwezen te worden. Op zaterdag  24 september jongstleden werd de machtswisseling tussen president Dmitri Medvedev en premier Vladimir Poetin bekendgemaakt. De twee machtigste mannen van Rusland zullen na maart 2012 (de kans dat Poetin de presidentsverkiezingen die dan worden gehouden niet wint lijkt miniem) van plek wisselen op hun befaamde tandem. Hiermee zien zelfs de grootste optimisten hun door het presidentschap van Medvedev opgebloeide hoop op een meer liberale koers voor het land in rook opgaan. De reacties liegen er niet om. Oppositieleider Garri Kasparov vond het partijcongres waar de beslissing werd genomen ‘een publieke vernedering voor Medvedev’. In het NRC Handelsblad wordt gesproken van een ‘Sultanstaat’ met een minder democratische besluitvorming dan in de tijd dat de Communistische Partij de dienst uitmaakte. Thomas von der Dunk heeft het in de Volkskrant over ‘de grote Poetin-wisseltruc’. Een op handen zijnde exodus van hoogopgeleiden bedreigt de toekomst van het grootste land van deze planeet. De kritiek is helder: áls Rusland de afgelopen tien jaar al democratie heeft gekend, lijkt deze verder weg dan ooit.

De nieuwe apotheose van de neo-autocratische ‘Sultanstaat’ is historisch erg interessant. Wat betreft het recente verleden is gebleken dat driemaal niet altijd scheepsrecht is. De eerste van bovenaf geregisseerde democratiseringsgolf, halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw, leidde tot de ondergang van de Sovjet-Unie (en dus de mondiale status van zijn belangrijkste lidstaat Rusland.) Vervolgens zouden de ‘democratische’ jaren negentig wegens de extreme corruptie, criminaliteit en economische scheefgroei een nationaal trauma worden. Poetin eindigde deze democratische experimenten ten gunste van nieuwe politieke, culturele en economische centralisatie en de daarmee gepaarde terugkeer van Rusland als actieve speler op het wereldtoneel.  Voor het eerst in bijna twintig jaar brak voor Rusland een periode van relatieve stabiliteit aan.

Medvedev maakte van persvrijheid en politieke transparantie een programmapunt.

De derde ‘democraat’ in het rijtje, Dmitri Anatoljevitsj Medvedev, onderscheidde zich op twee gebieden van zijn twee onfortuinlijke voorgangers. Ten eerste trof hij bij zijn troonbestijging in 2008 een stabieler land aan dan de  gestagneerde Sovjet-Unie van het begin jaren tachtig en het extreme machtsvacuüm tien jaar later waar Gorbatsjov respectievelijk Jeltsin instapten. Eventuele democratisering zou daardoor op een zorgvuldige en duurzame manier via de door Poetin versterkte politiek-culturele instituties doorgevoerd kunnen worden, zo luidde de verwachting. Ten tweede had Medvedev er de schijn van dat hij de democratische beginselen die hij voorstond niet instrumenteel gebruikte. Gorbatsjov voerde economische en politieke hervormingen door in de volle overtuiging dat hij hiermee het vastgelopen Sovjet-systeem nieuw leven in kon blazen. Democratisering zelf was ondergeschikt aan dit doel. Voor Jeltsin was democratie ook eerder een pragmatische manier om aan de macht te komen dan een na te streven ideaal. Dat hij het niet altijd even nauw nam met de spelregels bleek in 1993, toen hij het dwarsliggende parlement middels een dodelijke tankaanval het zwijgen oplegde. De ongecontroleerde wijze waarop hij democratische beginselen invoerde en de vele privileges die hierbij toegewezen werden aan een zich snel verrijkende oligarchen-klasse hebben de reputatie van de potentiële Russische democratie bovendien ernstig en blijvend beschadigd. De hoop op verbeteringen in 2008 was dus niet geheel ongegrond. Medvedev maakte van persvrijheid en politieke transparantie een programmapunt. Het gemak waarmee hij drie weken geleden zijn macht afstond aan Poetin doet achteraf vermoeden dat zijn democratische belofte een wassen neus was.

Met de naderende terugkeer van Poetin als formeel staatshoofd vervreemdt Rusland zich verder van het westen, maar allerminst van zijn eigen geschiedenis. Waakzaamheid voor politiek relativisme moet in acht genomen worden en het is kort door de bocht om te stellen dat een volk het gezag krijgt dat het toekomt, maar in de huidige politieke en maatschappelijke situatie lijken twee gerenommeerde Russische intellectuele stromingen weerspiegeld te worden.  Ten eerste is dit de zogenaamde edinyj potok-beweging (edinyj potok betekent ‘enige stroom’). Aan deze stroming, die de afgelopen 150 jaar aanhangers uit vele verschillende richtingen heeft voortgebracht, ligt de opvatting ten grondslag dat de Russische cultuur en geschiedenis vanaf de hervormingen van Peter de Grote aan het begin van de achttiende eeuw tot aan diep in de Sovjet-periode een bepaalde organische continuïteit kenden. Door de eeuwen heen heeft Rusland namelijk altijd een sterke staat gehad. Deze sterke staat wist los van de ideologische omwentelingen die het land de afgelopen 300 jaar gekend heeft voort te bestaan. De verregaande staatsversterking die Poetin tijdens zijn eerste ambtstermijnen doorvoerde zal zich bij een herverkiezing verder consolideren. Zijn aankondiging voor het intensiveren van geopolitieke samenwerking in de regio middels een Euro-Aziatische unie lijkt tevens een voorteken voor Ruslands politiek voor het komende decennium. Hiermee lijkt de edinyj potok ook voor de nabije toekomst vastgelegd.

Een tweede karaktertrek van het huidige Rusland valt met name op in vergelijking met de Nederlandse maatschappij (wanneer je zoals ondergetekende een tijd in het buitenland verblijft valt pas op hoe eigengereid ons land soms is). Onder Nederlanders, het volk bij uitstek waar democratie door individuen als het ultieme doel beschouwd wordt, is burgerlijke verontwaardiging alom vertegenwoordigd. Nederlanders zien het bestaan van een normaal functionerende democratie vanuit uiteenlopende hoeken bedreigd of geblokkeerd worden. Of het nu aan de banken, de linkse grachtengordelelite, het kapitalisme, de straatterroristen, de ideologische islam of de werkschuwende uitkeringstrekkers ligt, over het hele politieke spectrum wordt gesproken over hoe een volmaakte democratische samenleving makkelijker tot stand zou moeten komen. Een dergelijke klaagcultuur lijkt een tegenpool van de overwegend a-politieke Russische maatschappij. De relatief hoogopgeleide mensen die ik heb gesproken over de recente politieke ontwikkelingen vertelden dat ze of niet gingen stemmen, of het land wilden verlaten of een tegenstem zouden uitbrengen op Vladimir Zjirinovski , die ze ‘de politieke nar’ noemden. Met mogelijke oplossingen of een uitgesproken mening over de naderende machtswisseling waren ze zeer terughoudend.

Een tweede karaktertrek van het huidige Rusland valt met name op in vergelijking met de Nederlandse maatschappij...

Deze geringe interesse in politiek is deels te verklaren door de door de edinyj potok- denkers aangehangen sterke staat. Zowel onder de tsaren als in de Sovjet-Unie bepaalde niet de maatschappij maar de staat het morele imperatief. De politieke terughoudendheid van de Russen die ik sprak deed aan deze voor de hand liggende verklaring denken. Een tweede, vooral aan het begin van de twintigste eeuw aangehangen verklaring voor deze houding is de zogenaamde ‘hesychastische traditie’ in de Russische cultuur. Na de Mongoolse invasie in de dertiende eeuw, die een meer dan 200 jaar durende periode van onderdrukking zou inluiden, keerde de tot dan toe met West-Europa oplopende Russische cultuur naar binnen. De extreem spirituele en individuele geloofsbelijdenis die de Russen ten tijde van deze onderdrukking leden heet ‘hesychasme’ (van het Griekse hesychia, ‘stilte’). In deze eeuwen ontstond de kloof tussen het zich naar buiten kerende Europa en het geïsoleerde Rusland, aldus de aanhangers van deze theorie. Het hesychasme heeft bovendien de edinyj potok bevorderd, omdat de massale afzijdigheid van individuen van het openbare leven de weg vrijmaakte voor de consolidatie van het Moskovische rijk in de vijftiende en zestiende eeuw en de Romanov-dynastie vanaf het begin van de zeventiende eeuw.

Uiteraard berust het verbinden van een politiek gesprek uit de eenentwintigste eeuw met een spirituele geloofsbelijdenis uit de middeleeuwen op historische speculatie, maar het feit dat dergelijke wortels in Rusland als verklaring en legitimatie voor het heden gebruikt worden toont aan wat voor een log normen- en waardensysteem in beweging moet worden gebracht om politieke verandering af te dwingen. Deze taak wordt door westerlingen nog wel eens onderschat. De komende maanden (tijdens de dag van de Oktoberrevolutie op 7 november, traditioneel een dag van protest, op 4 december tijdens de parlementsverkiezingen en op 4 maart tijdens de presidentsverkiezingen) zal blijken of de ontevreden Russen de regeringstandem een moeilijke klim kunnen bezorgen en hoe het land van doeraki en dorogi zich in de nabije toekomst zal ontwikkelen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
3 Reacties
  • Ha Thomas,
    Prachtig artikel! De politieke apathie die je omschrijft heb ik altijd aangezien voor een mix van frustrerende hopeloosheid en lijdzaamheid, met extreem drankgebruik als een symptoom. Van de historische achtergrond die jij schetst wist ik niets. Overigens ben ik benieuwd om van je te horen of de 'hesychastische traditie’ nog steeds als verklaring wordt gegeven. En wordt er een normatief oordeel aan verbonden (zo zouden wij moeten zijn of; daardoor hebben we al deze ellende; oid?)
    Ik ben benieuwd of je volgende week dinsdag inderdaad protesten zult zien!
    Veel goeds daar,
    Bruno

  • He Bruno!

    Mijn oprechte excuses voor de late reactie, maar lees nu pas dat je hebt gereageerd. Het hesychasme wordt eerder verklarend dan normatief geinterpreteerd. De tijd van het Mongoolse juk is zowel tijdens de Moscovische periode, in het Keizerrijk, ten tijde van de Sovjet-Unie en tegenwoordig als een overwonnen trauma in de geschiedenis bechouwd.De invasie wordt als een belangrijke verklaring gezien voor Ruslands verwijdering van een westers ontwikkelingsschema. Voor 1240 ging Rusland, met Kiev als politiek-cultureel centrum, namelijk nog mee in de vaart daar Middeleeuwse volkeren (excuses voor deze ietwat anachronistische formulering). Het hesychasme wordt dus meer indirect als verklaring voor de huidige Russische politieke cultuur beschouwd als bijvoorbeeld het geloof in de sterke staat.
    Over de protesten: mijn suggestie van een apatische aanloop naar de verkiezing kan voorlopig de vriezer in. Op 4 en 7 november is op verschillende plekken door aanhangers van verschillende politieke stromingen gedomonstreerd. En gezien plakaten en foldertjes die omgaan rond de universiteit lijkt dit aan te houden tot 4 december. Opvallend is de zeer gemengde reactie van de politie(k) op deze verschillende acties. Beelden? http://grani-tv.ru/blogs/events/entries.html (kijk vooral de filmpjes van 31 okt. en 4, 5, 8, 9 en 14 november. Kennis van het Russisch is denk ik niet nodig om de aard te begrijpen. Mocht je toch wat toelichting willen hoor ik het.
    Jij ook veel goeds daar en ik ga een nachtje slapen over jouw zeer goed geschreven artikel!
    Thomas

  • Overigens mag ook de duurzame invloed van de Mongolen op de Russische staat niet onvermeld blijven. De belangrijkste theoreticus op dit gebied is de taalkundige/historicus Nikolaj Troebetskoj (1890-1938). Zie zijn bundel 'The Legacy of Genghis Khan and Other Essays on Russia's Identity' uit 1921.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven