Wikimedia Commons

Het pact tussen kerk en Kremlin

Vorige maand kreeg het Russische ‘humanitaire’ konvooi voor de ogen van de internationale pers kort voor vertrek nog de zegen van een Russisch-orthodoxe priester. Dat was niet toevallig. President Poetin zoekt en vindt steeds nadrukkelijker de steun van de Russisch-orthodoxe kerk voor zijn politieke handelen. Van scheiding tussen kerk en staat is in Rusland amper nog sprake. Nog zorgwekkender is de vermenging van een agressief imperialisme met de orthodoxe theologie. De explosieve ideologische mix bedreigt vooral Europa.

Van scheiding tussen kerk en staat is in Rusland amper nog sprake.

Op 20 augustus 2000 werd het laatste – in 1918 door de communisten vermoorde – Russische tsarengezin heilig verklaard door de Russisch-orthodoxe kerk. Minder dan een jaar voordien was Poetin, als opvolger van de plotseling afgetreden Jeltsin, voor het eerst aangetreden als president van Rusland. Het waren gebeurtenissen die een stevige vervlechting van kerk en Kremlin aankondigden: inmiddels trekken Patriarch Kirill van Moskou (de leider van de Russisch-orthodoxe kerk) en Poetin gezamenlijk op in hun gedeelde afkeer van het Westen. De politieke gevolgen daarvan beginnen we steeds nadrukkelijker te zien.

Het is bekend dat Poetin zicht tot het slavofiele gedachtengoed aangetrokken voelt: een gedachtengoed dat zich tegen westerse invloed keert en teruggrijpt op een traditioneel en autocratisch ideaal van christendom en de eenheid aller Slaven. Een ideaal van een ‘spiritueel’ Rusland met de bijna messianistische opdracht om zich in deze wereld te handhaven ten opzichte van een materialistisch en decadent Westen. De Slaven die bij dat ‘spirituele’ en antiwesterse Rusland zouden horen wonen bovendien niet alleen in het huidige Rusland, maar bijvoorbeeld ook in Polen, Oekraïne, Servië, Bulgarije, Tsjechië, Wit-Rusland en Kroatië.

Het is een gedachtegoed dat breed leeft binnen de Russisch-orthodoxe kerk. Samen met de leider van die kerk werpt Poetin zich dan ook op als een verdediger van traditionele waarden tegenover een antichristelijk en moreel failliet Westen: zo bekritiseerden zij recentelijk de homo-emancipatie in het Westen en keerden zij zich eveneens tegen het laïcisme – als verbod op religieuze uitingen in het publieke domein – in enkele Westerse landen. Dat lijkt hem de ideale kapstok te bieden voor zijn neo-imperialistische agenda. Het best wordt dat belichaamd in Aleksander Doegin: een obscure (maar in het Kremlin invloedrijke) politieke denker die elementen uit de Russische-orthodoxie met reactionaire geopolitieke denkbeelden combineert om voor het herstel van een groot Russisch ‘Euraziatisch’ Rijk te pleiten: inclusief (delen van) Oekraïne, Polen, de Baltische staten, Finland en de Kaukasus. Meest recentelijk bekritiseerde hij Poetin zelfs omdat deze te soft zou hebben opgetreden in de Oekraïne-crisis: hij had de separatisten immers nog veel nadrukkelijker kunnen ondersteunen.

De geschiedenis van het oeroude kloostereiland Valaam – bolwerk van de Russische orthodoxie – staat symbool voor deze ontwikkeling. Gelegen in het grootste meer van (geografisch) Europa vlakbij de Fins-Russische grens, leven ver afgezonderd van het grenzeloze Russische land monniken en kluizenaars al eeuwen in eenzaamheid. Russische tsaren zochten er al geestelijke bijstand in tijden van nood. In de vijftig jaar dat Valaam tot de Sovjet-Unie behoorde was religie er streng verboden. Maar na de ineenstorting daarvan in 1989 keerden de monniken terug, en tegenwoordig bloeit niet alleen religie en spiritualiteit er weer volop, maar heeft ook de macht zijn weg naar het eiland hervonden. Poetin verblijft regelmatig een aantal dagen ‘ter bezinning’ op het eiland: er is inmiddels zelfs een onderkomen – inclusief privékapel – voor hem gebouwd. Op diverse plekken prijken, naast iconen van de heiligverklaarde tsarenfamilie, foto’s van de president samen met de patriarch en de abt (hegoumen) van het klooster.

‘Poetin leeft in een andere werkelijkheid'

Van het hernieuwde pact tussen religie en politiek dat in Rusland is gesloten worden de eerste consequenties zichtbaar. Toen de Russische troepen op de Krim de annexatie voorbereidden, bezocht Poetin Valaam, dat zich nadien ook mocht verheugen op bezoek van Aleksander Doegin met Igor Strelkov – de gevreesde Russische rebellenleider die als een van de kopstukken in de Oekraïne-crisis opereerde en naar alle waarschijnlijkheid betrokken was bij het neerhalen van MH17. Na die vliegramp overlegde Poetin als eerste met patriarch Kirill: de man die Mikhail Kalashnikov (uitvinder van ’s werelds meest populaire moordwapen) recentelijk prees als een ‘ware patriot’ en zijn uitvinding roemde in zoverre het was gebruikt voor de verdediging van het vaderland. Toen er recentelijk in Moskou werd gedemonstreerd vóór een Russische interventie in Oost-Oekraïne, liepen Russisch-orthodoxe geestelijken voorop en in de Doema gaan inmiddels stemmen op om de kerk in de Grondwet te verwerken. Daarmee zou de seculiere Russische staat plaats moeten maken voor een orthodoxe.

‘Poetin leeft in een andere werkelijkheid’, stelde de Duitse bondskanselier Merkel korte tijd geleden na een telefoongesprek met de Russische president. Het zou wel eens kunnen dat wij in het Westen beginnen te zien wat die werkelijkheid precies inhoudt.

Eind vorig jaar reisde Jozef Waander lange tijd door Rusland, waarover onder andere in Elsevier en op TPO Magazine publiceerde. Destijds verbleef hij ook een week op het Russisch-orthodoxe kloostereiland Valaam.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • "Dat lijkt hem de ideale kapstok te bieden voor zijn neo-imperialistische agenda. Het best wordt dat belichaamd in Aleksander Doegin: een obscure (maar in het Kremlin invloedrijke) politieke denker"

    Dit wordt voortdurend herhaald door Poetin-verstehers, maar Doegin is onlangs zijn positie bij de Universiteit van Moskou kwijtgeraakt en spendeert het merendeel van zijn tijd (zoals jij ook opmerkt) aan het bekritiseren van Poetin. Het lijkt waarschijnlijker dat Doegin invloedrijk is bij de ultra-nationalistische vleugel van de Russische politiek (Zhirinovsky, deel van de legertop), een vleugel waar Poetin rekening mee moet houden maar gezien zijn (relatieve) terughoudendheid niet toe behoort. Een "terughoudendheid" waarvoor hij door figuren als Doegin dan ook wordt bekritiseerd.

  • Poetin herstelde de soevereiniteit van de Russische staat.Hij herstelde letterlijk en figuurlijk ook het christendom en de orthodoxe kerken in heel het land...De Russisch-Orthodoxe Kerk en andere christelijke denominaties spelen een unieke rol bij het herleven van de hoge ethische morele waarden die ons rijke historische en culturele erfgoed bewaren...Putin bindt de Russen samen in één gemeenschappelijke identiteit. Dat is een heel slimme zet van Poetin.Het probleem in Europa is juist dat wij niet meer weten wat onze geschiedenis is en waar onze waarden en normen vandaan komen. Dit hebben wij te danken aan het cultuur marxistisch gedachtegoed...

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven