Flickr / SRApix

Participeren: werkwoord of scheldwoord?

Er kwam uit vele hoeken kritiek op de participatiesamenleving, onder andere van socioloog Diederik Verzijl. Al was zijn kritiek deels terecht, ook het tegenovergestelde van een participatiesamenleving lijkt mij onwenselijk. Want wanneer we ons in plaats van participerend passief opstellen en bijvoorbeeld onderwijs en zorg overlaten aan professionals in pak, dan geven we de publieke zaak uit handen. Kijk uit, want hier volgt een pleidooi voor actief burgerschap.

Als we spreken over iemand die iets doet in de politiek dan zeggen we: hij of zij is politiek-actief. Een breed en vaag begrip, dat zoiets kan betekenen als lid zijn van de onderwijscommissie voor de VVD in Spijkenisse of betrekking hebben op een Tweede Kamerlid voor de SP. Een containerbegrip waarvan we desalniettemin begrijpen wat het betekent. Een in principe positief getint woord waarmee iemand wordt aangeduid die zich inzet voor de zogenaamde ‘publieke zaak’, op welk niveau dan ook. Publieke zaak tussen aanhalingstekens, want we hebben de afgelopen jaren nogal wat uit handen gegeven.

Een woord als politiek-actief gebruiken we elders niet. Niet in de zorg, noch in het onderwijs. Dat zijn gebieden waar professionals de dienst uitmaken. Managers die grote conglomeraten van tehuizen, scholen of kinderdagverblijven aansturen. Deze van oudsher publieke instellingen zijn van hen geworden, de vertegenwoordigers van de aandeelhouders met financiële belangen. Het sterke programma ‘De Slag om Nederland’ laat keer op keer zien waar dat toe kan leiden.

Dat is het probleem van de professional. Wij zijn de consument.

Op het gebied van onderwijs of zorg zijn de meesten van ons passief in plaats van actief. Helaas heeft deze houding ons de laatste jaren op geen enkele manier geholpen. Niet om de zorg betaalbaar te houden, niet om het onderwijs toegankelijk te houden. De vele privatiseringen zijn kwalijk, maar erger is misschien wel dat betrokkenen zich daardoor ook meer en meer zijn gaan gedragen als klanten. Leraren klagen over ouders die steeds vaker op het ouderspreekuur komen met de vraag: ‘Wat gaan jullie beter doen, zodat mijn kind voldoendes gaat halen?’. Dat de school te maken heeft met klassen van 32 - soms zitten twee kinderen aan één tafel - dat is hun probleem. Kinderen brengen hun ouders op leeftijd naar een verpleegtehuis, om hen daar te laten verzorgen. Dat het personeel daar gebukt gaat onder tijdsdruk en strakke schoonmaakregimes - drie minuten voor een ouderenwoning of twee minuten om iemand te helpen bij het innemen van medicatie - dat is het probleem van de professional. Want wij zijn de consument.

Om ervoor te zorgen dat het onderwijs en de zorg weer echt publiek worden, is het noodzakelijk dat ouders van kinderen en kinderen van ouders veel meer betrokken zijn bij de basisschool of het verpleegtehuis. Onderwijs-actief, als tegenhanger van de passieve houding die ouders nu vaak aannemen wanneer ze met de vinger naar de docenten wijzen. Zorg-actief, om mensen aan te duiden die het niet langer nemen dat de zorg in het buurthuis bij hen op de hoek verschraalt, zich dat aantrekken en dan ook iets ondernemen. Natuurlijk zijn er ook nu al duizenden mensen op wie deze begrippen van toepassing zijn. Dat zijn de mensen die meer krediet verdienen, mantelzorgers bijvoorbeeld, maar dat is ook de groep mensen die er op dit moment vaak alleen voor staan.

Wanneer samen met betrokken ouders de school weer het centrum van een wijk wordt, zal de kwaliteit van het onderwijs niet een prestatie of probleem van de school alleen zijn, maar van iedereen. Wanneer dan na een slecht jaar de prestaties tegenvallen, zullen ouders en kinderen niet onverschillig een paar straten verder fietsen, maar proberen er samen meer van te maken. Door te participeren, in dialoog met de school. Hetzelfde principe zou kunnen opgaan voor de zorg.

De mantelzorgers die meer krediet verdienen staan er op dit moment alleen voor.

Deze hernieuwde omarming van publieke zaken zal wel altijd gepaard moeten gaan met gerichte investeringen door de overheid. Het onderwijs- of zorgakkoord is in die zin slechts een begin. Diederik Verzijl heeft namelijk gelijk wanneer hij zegt dat als de overheid zich terugtrekt, burgers er ook sneller het bijltje bij neer zullen gooien. Ook het door hem geschetste free-riders-probleem kan alleen door de overheid worden voorkomen, door bijvoorbeeld scholen te stimuleren contracten met alle ouders aan te gaan. Wel degelijk een rol voor de overheid dus.

Maar in plaats van een overheid die van bovenaf bepaalt waar de prioriteiten liggen, hoe hoog een urennorm moet zijn en waar het geld naartoe gaat, kan een school of zorginstelling in betrokken handen veel scherper aangeven waar zij het geld nodig heeft of hoe ze het wil besteden. Door op deze manier geld meer lokaal te benutten, nadat het centraal is gereserveerd, zal de efficiency in zorg en onderwijs eens echt toenemen. De school of zorginstelling als iets van ons allemaal, van ons, de onderwijs- en zorg-actieven.

De kritiek op de term participatiesamenleving is voornamelijk gebaseerd op argwaan. Want is het introduceren van het begrip participatie nu, in combinatie met de bezuinigingen in de zorg en de structurele onderinvestering in het onderwijs, niet gewoon een goedkoop eufemisme voor ‘doe het zelf maar’? Misschien, de tijd zal het leren. Maar laten we het begrip tot die tijd anders framen en benutten. Laat de school, samen met betrokken ouders, de voordeur openen, de schoolcijfers transparant maken en alle betrokkenen (ouders, winkeliers en buurtinitiatieven) uitnodigen onderdeel te worden van the bigger cause – beter onderwijs voor ieder kind. Zorg dat een zorginstelling niet alleen het uiterste beste uit zijn eigen mensen haalt, maar ook probeert om familie en vrienden van patiënten en cliënten te betrekken bij de keuzes die ze maakt en de activiteiten die ze ontplooit. Participatie wordt dan geen goedkope bezuiniging, maar een herneming van publieke waarden in publieke handen.

Arjan Miedema volgde de zomerschool ‘Het Tegengeluid’ van de JONG WIARDI BECKMAN STICHTING en deed daar inspiratie op.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven