Flickr / Eden, Janine and Jim

Politieke emoties

Political Emotions: Why Love Matters for JusticeMartha C. Nussbaum2013
Civil Passions, Moral Sentiment and Democratic DeliberationSharon R. Krause2008

Denker des Vaderlands René Gude betoogt dat filosofie ons zou kunnen leren om beter met onze emoties om te gaan. Gude, die helaas maar al te vaak de geschiedenis van de filosofie als een plank met zelfhulpboeken behandeld, is niet de enige die pleit voor hernieuwde aandacht voor de emoties. De geesteswetenschappen zouden een affective turn aan het doormaken zijn. In uiteenlopende disciplines als filosofie, sociologie, en geschiedenis proberen denkers het ondergeschoven kindje genaamd 'affect' – een psychologische term voor het waarneembare gedrag dat een gevoel uitdrukt – weer opnieuw naar de voorgrond te brengen.

Twee recente boeken getuigen dat deze affectieve wending ook binnen de politieke filosofie gaande is: Political Emotions, het nieuwste boek van de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum, en Civil Passions, een werk van haar landgenote Sharon Krause, dat vijf jaar geleden verscheen. De twee studies onderzoeken op verschillende wijze welke betekenis de emoties hebben voor de theorie en praktijk van politiek.

De ‘blinde’ emoties ondermijnen niet alleen ons oordeelsvermogen, ze zijn zelfs in staat het bestaan van onze politieke orde te bedreigen.

Nussbaum en Krause menen dat het traditionele liberale denken over politiek een secundaire plaats aan de emoties toekent. Politieke beslissingen dienen in deze traditie gebaseerd te zijn op de rede. De ‘blinde’ emoties ondermijnen niet alleen ons oordeelsvermogen, ze zijn zelfs in staat het bestaan van onze politieke orde te bedreigen. De aanname die ten grondslag ligt aan dit schrikbeeld is dat alleen de rede, als een vermogen dat in ieder mens op dezelfde manier aanwezig is, ons in staat zou stellen vredig met elkaar samen te leven, terwijl de hartstochten – ik wil of ervaar dit, jij wilt of ervaart het tegenovergestelde – verdeeldheid zouden zaaien. Een warre of every man against every man, zoals Hobbes het noemde.

Dit traditioneel liberale denken heeft echter vele blinde vlekken. Een van de belangrijkste is het probleem dat deze manier van denken niet kan verklaren wat mensen motiveert om rationele normen als rechtvaardigheid of gelijkheid na te streven. Kan het ideaal van ‘rechtvaardigheid’ überhaupt wel iets voor je betekenen als je er niets bij voelt? Ook de veronderstelling dat iedereen door het gebruik van de rede in staat is om zijn partijdigheid en culturele achtergrond te overstijgen is problematisch. Religieuze fundamentalisten menen immers ook dat hun denkbeelden 'redelijker' zijn dan het seculier-wetenschappelijke wereldbeeld. Je kunt heel goed rationeel consequent zijn en toch menen dat mensen met wipneus superieur zijn aan mensen zonder wipneus. Dit zijn slechts twee moeilijkheden waar de traditionele liberale theorie mee te kampen heeft – moeilijkheden die volgens Nussbaum en Krause terecht opgelost dienen te worden. De oplossing: een goed uitgewerkte theorie van de 'politieke emoties'.

Nussbaums hoofdstelling is dat een rechtvaardige samenleving alleen kan gedijen als we leren om emoties als zorg en liefde te cultiveren, en destructieve emoties als angst, walging en nijd tegen te gaan. Ze schrijft vooral een grote politieke relevantie toe aan de liefde - gedefinieerd als het vermogen dat ons in staat stelt ‘een doel groter dan onszelf’ na te streven. Gelukkig zijn Nussbaums argumenten voor haar stelling interessanter dan deze zoetsappige stelling zelf, want 'hup goede emoties, boe slechte emoties' blijft nog erg nietszeggend. Iedereen zal het ermee eens zijn dat een wereld met meer begrip voor elkaar mooi zou zijn, maar de hamvraag blijft natuurlijk: hoe slagen we er in dit te bewerkstelligen?

Je kunt heel goed rationeel consequent zijn en toch menen dat mensen met wipneus superieur zijn aan mensen zonder wipneus.

Political Emotions is vooral sterk waar Nussbaum laat zien hoe de collectieve omgang met emoties van invloed is op de politieke orde van een land. Hierbij kunnen we denken aan de manier waarop kinderen worden opgevoed, de verhouding tot ‘de anderen’ binnen een samenleving, het patriottisme, en – dit is voor Nussbaum heel belangrijk – de vormende rol van de kunst. Het is prettig hoe Nussbaum haar theoretische stellingnames aan de hand van concrete voorbeelden uit de doeken doet. Zo bespreekt ze Mozarts opera Le Nozze di Figaro, de film Das weisse Band van Michael Haneke, het Indiase volkslied, een beroemde toespraak van Abraham Lincoln, en nog tal van andere zaken. Dit maakt het boek toegankelijk.

Nussbaum meent dat instituties (zoals de scholen en het gezin) van  groot belang zijn voor het cultiveren van onze goede emoties. Met dit idee zoekt ze voorzichtig aansluiting bij één van de belangrijkste denkers van de negentiende eeuw, Auguste Comte, die pleitte voor een 'burgerlijke religie': een autoritaire humanistische religie die ervoor moest zorgen dat mensen hun egoïsme overstegen in een geest van 'universele broederschap'. Nussbaum ziet de noodzaak van een dergelijk Comteaans project, al blijft ze er uiteraard op hameren dat het nooit ten koste zal mogen gaan van onze vrijheid of onze onderlinge verschillen.

Het grootste zwaktepunt van Political Emotions is dat Nussbaum veel van de echte filosofische problemen uit de weg lijkt te gaan. Zo stelt ze bijvoorbeeld de interessante vraag: hoe kunnen we solidariteit behouden zonder dat het verstikkend wordt? Het antwoord blijft ze schuldig. Hierdoor blijft haar boek maar al te vaak steken in het mantra dat gunstige publieke emoties een waardevolle rol kunnen spelen. Ook zijn er veel bezwaren tegen haar pleidooi te vinden. Je kunt je bijvoorbeeld met enig pessimisme afvragen of de liefde niet veel exclusiever van aard is dan Nussbaum aanneemt – zeker wat betreft het patriottisme, de 'liefde voor de natie', die ze bepleit: 'In loving the nation, people can, if all goes well, embrace general political principles – but in a motivationally efficacious way. The public love we need, then, includes love of the nation …

Maar is deze 'liefde voor de natie' niet gebaseerd op een uitsluitingslogica?

Maar is deze 'liefde voor de natie' niet gebaseerd op een uitsluitingslogica? Wij Nederlanders en zij niet-Nederlanders? Patriottisme en universele welwillendheid zijn geen treden van dezelfde trap. Toch verdedigt Nussbaum het patriottisme, omdat de natie 'de grootste eenheid' zou zijn waarmee mensen een emotionele relatie zouden onderhouden. Haar vertrouwen in de mogelijkheid van een niet-exclusieve vorm van patriottisme lijkt echter behoorlijk optimistisch.

Sharon Krause gaat in Civil Passions de filosofische problemen juist niet uit de weg. Op knappe wijze laat ze haar betoog vertrekken vanuit actuele ethische en politiek-filosofische debatten. Hierbij richt ze zich op de rol die emoties spelen bij het vellen van oordelen en het nemen van besluiten. Krause poogt inzichtelijk te maken hoe 'rationaliteit', die voor deze vaardigheden zo belangrijk is, emoties niet uitsluit, maar juist een vruchtbare verhouding tot onze emoties veronderstelt. Onpartijdigheid vloeit niet voort uit het onderdrukken van onze emoties, die zogenaamd altijd 'partijdig' zouden zijn, maar is juist alleen mogelijk bij gratie van het algemene perspectief dat ze ons bieden. Emoties, zegt Krause, zijn namelijk altijd sociaal. Wat je voelt resoneert bij anderen, van wie je weer de emotionele reactie evalueert in relatie tot je eigen gevoel. Door deze complexe sociale wisselwerking slagen we erin een zekere afstand tot onze emoties te verkrijgen, en komen we tot een algemene standaard waarop volgens Krause het ideaal van onpartijdigheid is gebaseerd. Ze laat zien dat onpartijdigheid, redelijkheid, en de gewoonte je in een ander te verplaatsen, de vermogens zo essentieel voor een democratische overlegcultuur, alle goed gecultiveerde emoties veronderstellen. Alleen door tijdelijk afstand te nemen van jouw eigen positie kun je immers onbevooroordeeld met een politieke tegenstander in gesprek gaan. Hoewel Nussbaum zeker een boeiend boek heeft geschreven, is Krause's Civil Passions dus filosofisch gezien spannender.

Zeer terecht betogen Nussbaum en Krause dat de emoties binnen de politieke filosofie opnieuw aandacht verdienen. Dit betekent niet dat er 'meer emotie' in de politiek moet komen. We moeten alleen beter begrijpen op welke manier ze van invloed zijn op ons handelen, zowel op het niveau van het individu als op dat van het collectief. Aan ons de taak hun schoonheid te scheiden van hun gevaar – en vooral ook, bij de al te verleidelijke emoties, te laten zien hoe er gevaar schuilt in de schoonheid zelf.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven