Flickr / Ludovic Bertron

Rebellie of conformisme?

1984George Orwell1949
Fahrenheit 451Ray Bradbury1953
The CircleDave Eggers2013

Until they become conscious they will never rebel, and until after they have rebelled they cannot become conscious.’ Winston Smith, hoofdpersonage uit 1984, komt tot de paradoxale conclusie dat hij alleen staat in zijn verzet tegen de surveillancestaat van Big Brother. In de surveillancestaat van Dave Eggers’ The Circle denkt hoofdpersoon Mae Holland: ‘Why even bother’.

Dystopische romans hebben doorgaans een heldhaftige rebel in de hoofdrol. Orwell’s 1984 heeft Smith, de eenling die zich vergeefs probeert te ontworstelen aan de alomtegenwoordige Big Brother. Winston Smith is een simpele maar intelligente man die werkt voor het Ministerie van Waarheid, Minitrue, waar hij helpt bij het letterlijk herschrijven van de geschiedenis. Door zijn bezigheden begint hij te twijfelen aan het regime, en probeert hij in opstand te komen.

Dystopische romans hebben doorgaans een heldhaftige rebel in de hoofdrol

Fahrenheit 451 heeft Guy Montag. Ook hij is een eenvoudig man en bovendien een enthousiaste hulp van de heersende macht: hij verbrandt boeken in opdracht van de regering, zodat deze ontaarde letteren de burgers niet kunnen besmetten met de ‘last van kennis’. Nadat hij iemand levend met haar boeken heeft zien verbranden slaan ook bij hem de twijfels toe. Langzaam takelt hij af en ziet hij in dat hij vrijwel kan ontsnappen aan de macht van de staat. Hoe dan ook rebelleert Montag – waanzinnig geworden van zijn eigen gedachten. De hoofdpersoon wil mensen gedwongen laten lezen maar hij stuit alleen op onbegrip of zelfs angst en woede.

Winston Smith en Guy Montag worden zich gaandeweg bewust van het kwaad dat huist in het systeem waarin zij zijn opgesloten. Hun verzetsverhalen zijn waarschuwingen voor de lezer. Het zijn rebellen, helden zo je wilt - en nog sterker, het zijn voorbeelden. Met name 1984 spreekt nog steeds tot onze verbeelding, veel hedendaagse vrijheidsstrijders vereenzelvigen zich met Smith en het offer dat hij gebracht heeft. Maar ook Montag is een icoon van verzet geworden.

Wat is dé dystopische roman van onze tijd? The Circle van de Amerikaanse schrijver Dave Eggers is de gewezen kandidaat voor die titel. Het is een verhaal dat je de bibbers geeft. Of zou moeten geven. In tamelijk laconieke verteltrant word je een toeschouwer van het leven van de jonge Mae Holland, een naïef meisje dat uit haar saaie McJob in een plattelandsstad wordt losgerukt en aan het werk wordt gezet bij ‘The Circle’.

Mae begint als onderknuppel bij de klantenservice van het internetconglomeraat, dat een soort Facebook, Google, Apple, Reddit, IBM en Twitter in één is. Het wordt geleid door een illuster triumviraat dat de Three Wise Men wordt genoemd. Het is gevestigd op een hippe campus, niet toevallig aan de westkust van de VS. De ene werknemer is er nog briljanter dan de andere en het bedrijf waagt zich ver buiten zijn oorspronkelijke werkterrein door tal van onderzoeken en initiatieven te ondersteunen. Zo neemt The Circle het initiatief om politici permanent met een camera te laten rondlopen, zodat ze aan de buitenwereld kunnen tonen dat ze niets te verbergen hebben. Eindelijk wordt de politiek echt transparant. Het blijkt een weergaloos succesvol concept: binnen korte tijd lopen bijna alle hoogwaardigheidsbekleders met een camera rond.

Eindelijk wordt de politiek echt transparant

Mae neemt ook een camera en werkt zich al snel hogerop binnen het Circle-imperium. Ze doet het puur om populair te zijn, binnen en buiten het bedrijf. De hele wereld wordt zo deelgenoot van haar leven dat van minuut tot minuut via de camera te volgen is. Hoe weinig oog Mae heeft voor het grotere geheel en de implicaties, is schokkend. Ze rechtvaardigt haar acties en besluiten steeds meer met de Orwelliaanse bedrijfsadagia: All that happens must be known. Privacy is Theft. En Secrets are Lies. Je hebt niets te verbergen. Doe je niet mee, dan ben je automatisch verdacht. Het bedrijf slaat bovendien alle informatie permanent op. Vergeten of verwijderen is geen optie. Weiger je je aan te sluiten bij TruYou, het sociale netwerk - al dan niet met camera - van The Circle dan moet je dat soms zelfs met de dood bekopen. Waarom doet niemand iets?

Door de dataverzameling heeft bijvoorbeeld de gezondheidszorg wel een vlucht genomen in The Circle. Bijna meteen, bijvoorbeeld, kunnen de bedrijfsartsen vaststellen wat er aan Mae mankeert als ze iets onder de leden heeft, dankzij het permanent monitoren van allerlei lichaamswaarden door middel van een klein, horloge-achtig apparaat. Ze denkt er haar aftakelende ouders mee te helpen door hen zo’n ding in verplichte combinatie met enkele Circle-camera’s te geven. Het blijkt niet in goede aarde te vallen: Mae’s ouders voelen zich bedreigd door de buitenwereld die opeens overal bij mee kan kijken en slaan als ware luddieten de camera’s aan gort.

Mae stijgt in de rangen van het bedrijf. Tijdens een van haar keynote speeches en een demonstratie van de nieuwste opsporingstechnologie worden willekeurige mensen dankzij het gigantische, wereldwijde netwerk van The Circle binnen enkele minuten opgespoord. Criminelen, maar ook onschuldige burgers. Iedereen doet mee aan de heksenjacht. En vrijwel niemand die er vraagtekens bij zet.

De ietwat marginale, analoge en daarom onvindbare ex van Mae is een van de mensen op wie ze de technologie loslaat. Hij is geen misdadiger maar hij weigert pertinent zich te laten opsporen en rijdt zich uit pure wanhoop te pletter tegen een rots (vergelijk de wilde achtervolging van Guy Montag in Fahrenheit 451). Mae voelt zich allerminst medeplichtig en twijfelt geen moment aan het gezag van haar bedrijf onder leiding van de drie mannen.

Klinkt wel een beetje herkenbaar hè, die totalitaire tendensen, algehele data-opslag en internet mob rule? Het onder surveillance brengen van de gehele maatschappij en de teloorgang van privacy. Maar Eggers gaat nog net iets verder. The Circle wordt zo machtig dat het de facto het gerecht en het bestuur van de VS en eigenlijk van de wereld overneemt (zozeer dat de cirkel letterlijk rond wordt: het logo van The Circle is een C waarvan een van de Wise Men vindt dat het eigenlijk een rondje moet zijn). Een overdreven, maar reële voorstelling van de zeer nabije toekomst.

The Circle is een haai die alle andere dieren in het aquarium verslindt

Ongetwijfeld zal het de bedoeling van Eggers zijn geweest om zijn hoofdpersoon zo naïef en kortzichtig mogelijk te maken, en sowieso bijna alle personages in hyperbolen voor te stellen, om maar een zo sterk mogelijke spiegel voor te houden aan hen die achteloos gebruik maken van de grenzeloze mogelijkheden van het internet. The Circle wordt letterlijk voorgesteld als een haai die alle andere dieren in het aquarium van een van de wijze mannen verslindt. Duidelijker dan dat zal je het niet krijgen: Eggers’ verhaal is een cautionary tale die met de dag meer gestalte begint te krijgen buiten de fictieve wereld, zonder al te veel tegenwerking. Alleen gaat het dan om meerdere bedrijven en overheden, in plaats van één gecentraliseerde superonderneming.

Niet voor niets verwijst Eggers zo nu en dan zelfs opzichtig naar 1984, niet alleen in de vorm van de bedrijfsleuzen van The Circle. Orwells boek kent een ThoughtPolice, The Circle heeft SeeChange. Maar waar de eerste dienst ter beschikking staat van een select gezelschap, stelt de tweede - Eggers’ inversie - juist iedereen in staat om alles permanent te monitoren. The Circle speelt zich bovendien af in de zeer nabije toekomst, terwijl Fahrenheit 451 en 1984 een wat abstractere toekomst als setting hebben. Des te urgenter en dichterbij is het gevaar dat Eggers beschrijft.

Eggers geeft met zijn boek een moderne zinspeling op de anti-autoritaire literaire klassiekers. Met expliciete echo’s van 1984 en Fahrenheit 451 zet de auteur de traditie voort. Maar er is één cruciaal verschil: de verzetsheld ontbreekt. En dat is nou juist het meest herkenbaar: ‘I just want to fit in’, is Mae’s voornaamste levenszorg. Geen grotere gedachte, geen vrijheid, geen rebellie. Als literatuur een weerspiegeling van de tijdsgeest is dan, dan blijkt uit The Circle dat verzet tegen de dystopische onderdrukker sinds Bradbury en Orwell gebroken is. Of was, zoals Smith stelt, verzet überhaupt nooit mogelijk?

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven