Wikimedia Commons

Recht en verantwoording voor MH17

De reactie van Nederlandse regeringsleiders op het neerstorten van vlucht MH17 was vastberaden: wie de verantwoordelijken ook zijn, ze zullen niet ongestraft blijven. “Laat één ding glashelder zijn,” zei premier Rutte een dag na de ramp, “als duidelijk wordt dat het een aanslag was, dan moeten de daders worden opgespoord en hun gerechte straf krijgen.” Rutte zou er bovendien “persoonlijk voor zorgen dat de daders worden gestraft.” Op 1 augustus 2014 schreven ministers Timmermans, Hennis-Plasschaert en Opstelten een brief waarin de Tweede Kamer over de stand van zaken sinds de vliegramp werd ingelicht. De ministers gaven aan dat het vroeg was om vast te stellen welke strafbare feiten ten laste gelegd zouden worden, maar "het Wetboek van Strafrecht en de Wet Internationale Misdrijven bieden hiertoe voldoende mogelijkheden.” Omdat de ramp in Oekraïne plaatsvond, lijkt het niet vanzelfsprekend dat de verantwoordelijke personen in Nederland kunnen worden vervolgd en berecht. Toch hebben het Nederlandse Openbaar Ministerie en de Nederlandse rechter de bevoegdheid om op te treden. Het is echter niet zeker dat de Nederlandse wet, zoals Rutte beloofde, inderdaad volledig voorziet in de middelen die noodzakelijk zijn voor een effectieve vervolging en berechting.

Waarom zou een ander land zich houden aan een wet die is opgesteld in Nederland?

Sinds 2003 geldt de Wet Internationale Misdrijven (“WIM”). Deze wet, geïnspireerd door de opening van het Internationaal Strafhof in 2002, stelt ‘internationale misdrijven’ strafbaar in Nederland. Onder deze misdrijven vallen: genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, foltering en oorlogsmisdrijven. Volgens de WIM zijn de Nederlandse rechter en het Openbaar Ministerie niet alleen bevoegd om misdrijven van deze categorie in Nederland te onderzoeken en te berechten, ook wanneer de misdrijven over de grens zijn gepleegd zijn zij – onder bepaalde voorwaarden - bevoegd op te treden. Dit lijkt niet logisch. Waarom zou een ander land zich houden aan een wet die is opgesteld in Nederland? Waarom wordt, in het geval van MH17, de Oekraïense regering geacht mee te werken aan een strafrechtelijk onderzoek en de eventuele uitlevering van haar burgers?

Het Nederlands OM en de Nederlandse rechter baseren hun autoriteit, zoals neergelegd in de WIM, in de eerste plaats op het beginsel van universele rechtsmacht. Landen kunnen, en moeten in sommige gevallen, hun rechtsstelsel zo inrichten dat universele rechtsmacht kan worden uitgeoefend. Dit betekent dat nationale rechtsinstanties de mogelijkheid hebben om verdachten van bepaalde misdrijven waar dan ook – en dus ook buiten het grondgebied van de staat waarbij zij horen - te vervolgen. Universele rechtsmacht geldt binnen de internationale rechtsorde omdat bepaalde misdrijven worden beschouwd als “aanstootgevend aan de internationale gemeenschap in zijn geheel” en verdachten ervan vervolgd moeten kunnen worden ongeacht de plaats van toedracht of de plaats waar de verdachte zich bevindt.

De autoriteit van de Nederlandse rechtsmacht is met de WIM uitgebreid door de Nederlandse strafwet toepasselijk te maken op gevallen waarin een internationaal misdrijf is begaan tegen een Nederlander en op gevallen waarin een Nederlander zich buiten Nederland schuldig maakt aan een internationaal misdrijf. Hierbij verwijst de wetgever naar het “actief en passief nationaliteitsbeginsel”. Het actief nationaliteitsbeginsel stelt landen in staat rechtsmacht te claimen over zijn burgers die zich buiten het grondgebied schuldig maken aan (in de regel ernstige) misdaden. De geldigheid van het actief nationaliteitsbeginsel wordt in de internationale rechtsorde over het algemeen geaccepteerd. Minder geaccepteerd is het passief nationaliteitsbeginsel, waarbij een staat rechtsmacht eist over misdaden die buiten de grens zijn begaan tegen diens onderdanen. Dit stuit op weerstand omdat het mogelijk een opening biedt voor inmenging van andere landen in de nationale rechtsgang en voor vervolging van misdaden die in het land waar het feit is begaan niet strafbaar zijn. Tegenwoordig vindt het passief nationaliteitsbeginsel meer houvast in de internationale gemeenschap. Een voorbeeld hiervan is een beroep op het beginsel door de Verenigde Staten bij het gevangennemen van verdachten in het kader van de ‘war on terror’. Ook wordt een beroep op het passief nationaliteitsbeginsel gedaan door regeringen bij de vervolging van internationale misdrijven tegen haar burgers in het buitenland. De Nederlandse wetgever sluit zich bij deze ontwikkeling aan – overigens zonder inhoudelijk op het beginsel in te gaan - met het aannemen van de WIM.

Buiten de vraag of universele rechtsmacht en het passief en actief nationaliteitsbeginsel genoeg fundament bieden voor de WIM is de interpretatie van de artikelen in de WIM waarop in het geval van MH17 (waarschijnlijk) een beroep zal worden gedaan niet zonder moeilijkheden. Hierbij spelen vooral de aard van het conflict in Oekraïne en de hoedanigheid van de verdachten een belangrijke rol.

Het staat buiten kijf dat de gedode passagiers niet deelnamen aan de strijd

Ten eerste is het de vraag of het neerschieten van het toestel een misdrijf is omschreven in de WIM. Volgens artikel 6 van de WIM is de wet van toepassing op het doden van personen die niet rechtstreeks aan de vijandelijkheden deelnemen tijdens een niet-internationaal gewapend conflict. Hoewel het buiten kijf staat dat de gedode passagiers niet deelnamen aan de strijd tussen het Oekraïense leger en de pro-Russische separatisten, is het de vraag of er sprake was van een ‘niet-internationaal gewapend conflict’. Een niet-internationaal gewapend conflict is anders dan minder hevig en structureel geweld zoals tijdens (kortstondige) interne onrusten en rellen. Het conflict moet hiervoor een bepaald niveau van intensiteit bereiken, waarbij vooral de inzet van het regeringsleger al voldoende telt. Ook moeten de partijen deelnemend aan het conflict georganiseerd zijn, moet er sprake zijn van een verantwoordelijk bevel of commandovoering en moeten zij in staat zijn militaire operaties uit te voeren. Of de separatisten voldoende georganiseerd zijn om partij in een gewapend conflict te vormen en of er in Oekraïne inderdaad sprake is van een niet-internationaal gewapend conflict is nog onduidelijk. Maar wanneer blijkt dat er geen sprake is van een niet-internationaal gewapend conflict is er eenvoudigweg geen strafbaar feit dat ten laste gelegd kan worden.

Wanneer het inderdaad gaat om een niet-internationaal gewapend conflict, kan de hoedanigheid van de daders voor een volgend probleem zorgen. Als blijkt dat het Oekraïense leger verantwoordelijk is voor de aanval, of de Russische overheid zoals door sommigen wordt gesuggereerd, biedt het internationaal recht enig houvast. In dit geval kan de opdrachtgever van de aanval aansprakelijk worden gesteld en vervolgd. Moeilijker wordt het als blijkt dat de pro-Russische separatisten in het gebied zonder sturing van een overheid het vliegtuig hebben neergeschoten. De aansprakelijkheid van de groep ligt in dit geval gecompliceerder omdat deze niet officieel onderdeel uitmaakt van de Russische strijdmachten. Hoewel het internationaal strafrecht van toepassing is op individuen, en dus geen banden met een regering vereist, wordt het dan ingewikkelder om daders aan te wijzen en overgeleverd te krijgen.

De verdenking van misdrijven zoals omschreven in de WIM, in combinatie met beginselen van internationaal strafrecht, biedt mogelijkheden voor een onderzoek door het Nederlands Openbaar Ministerie naar het neerhalen van vlucht MH17. Het is echter sterk de vraag of deze mogelijkheden volledig voorzien in het opsporen en berechten van eventuele daders. Rutte is bij het maken van zijn belofte voorbij gegaan aan de wetstechnische en praktische complicaties die zich bij het strafrechtelijk onderzoek voor zullen doen. Het is dan ook te vroeg om te kunnen oordelen of de Nederlandse wet voldoende mogelijkheden biedt tot effectieve rechtspleging in de vervolging van de verantwoordelijken voor de vliegramp.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven