Flickr // Morning Calm Weekly Newspaper Installation

Referenda als redding van de democratie

Ons polderland heeft de afgelopen tijd ruime ervaring opgedaan met referenda, zoals over de Europese Grondwet en het associatieverdrag met Oekraïne. Deze referenda, waarbij steeds tegen het standpunt van de gevestigde orde werd gestemd, hebben tot veel discussie geleid. In dit stuk wordt voortgebouwd op het artikel van Waanders over dit onderwerp. Verondersteld wordt dat macht alleen kan (voort)bestaan als deze wordt gelegitimeerd. Deze legitimering vindt plaats aan de hand van bijvoorbeeld religie, ideologie, ras, geografische locatie, of volkswil. Ik schreef hier eerder een bijdrage over op dit weblog. Door middel van referenda wordt macht gelegitimeerd aan de hand van de wil van het volk. De vraag is of wij dit moeten toejuichen of vrezen.

De aard van een bindend referendum is dat het systeem waarbij de uitvoerende, wetgevende en rechtsprekende macht elkaar in evenwicht houden, ofwel de checks and balances van de parlementaire democratie, buiten spel staan. In het geval van een bindend referendum wordt immers een besluit genomen dat de regering moet uitvoeren en waar het parlement geen afbreuk aan mag doen. In dat opzicht is sprake van een dictatuur van de meerderheid over de minderheid.

Iedereen die afwijkt van de allesbepalende norm loopt het risico te worden onderdrukt

Referenda hebben (onder meer) de volgende eigenschappen: weinig grijstinten; weinig checks and balances en ze bieden het treffend door Waanders geschetste podium voor personen die de diffuse opvattingen van de samenleving abstraheren naar de eenduidige referendumuitslag. Waanders waarschuwt dat het legitimeren van macht aan de hand van de onterechte suggestie van een ondeelbare volkswil een hellend vlak naar een totalitaire samenleving vormt. Hij verwijst in dit verband naar de Franse filosoof Lefort die stelt dat het unieke aan democratie (als legitimering van macht) is dat de macht een ‘lege plaats’ wordt. Daarmee wordt bedoeld dat ‘de macht’ in handen ligt van personen die zich in hoedanigheid van openbaar bestuurder buiten het meningenconflict in de samenleving bevinden. Waanders stelt terecht aan de orde dat referenda hier moeilijk mee zijn te verenigen. Door macht te legitimeren met referenda wordt de macht immers uitgeoefend door een partij bij dit meningenconflict. Dat leidt er toe dat de door een minderheid vertolkte meningen (van de verliezers) als het ware onderdrukt worden. In dat opzicht is er een parallel tussen het legitimeren van macht aan de hand van referenda en het legitimeren van macht aan de hand van een allesbepalend tot norm verheven fenomeen (zoals religie, ras of ideologie). Iedereen die afwijkt van de allesbepalende norm loopt het risico te worden onderdrukt. We moeten referenda echter ook binnen de context van ons democratisch bestel zien.

De macht is in handen van een oligarchie van bestuurders

Het belangrijkste kenmerk van het democratische systeem is dat het berust op het mandaat van het volk. Echter, omdat het volk verdeeld is en Nederland een parlementaire democratie kent, wordt ‘de volkswil’ getransponeerd van de samenleving naar het parlement. Een meerderheid van het parlement vormt na elke parlementsverkiezing (de uiting van de niet eenduidige volkswil) een coalitie die de plaats van de macht inneemt (de regering). Zodoende bevat dit systeem een geïnstitutionaliseerde afstand tussen de diffuse volkswil en de regering die de macht heeft, door daar het parlement tussen te plaatsen. Zie hier het dilemma: Enerzijds vereist het door Lefort bepleitte systeem afstand tussen ‘de macht’ en het volk met al haar ‘willen’, anderzijds kan ‘de macht’ uitsluitend worden gelegitimeerd aan de hand van die volkswil. Gevaarlijk aan de geïnstitutionaliseerde afstand tussen de diffuse volkswil en ‘de macht’ is dat het een technocratie of oligarchie faciliteert. Dit dreigt met name als de dynamiek van het compromis zich uitsluitend binnen een kleine kring afspeelt die steeds meer de rol van wetgevende en uitvoerende macht krijgt. Dit wordt in een parlementaire democratie gefaciliteerd omdat het een vrijwel niet te voorkomen gevolg is van het transponeren van de volkswil naar het parlement.

Lefort meent dat de goed functionerende democratie verhindert dat bestuurders zich de macht toe-eigenen of deze gaan incorporeren. Het is op dit punt dat referenda een correctieve functie hebben, door bestuurders die de macht hebben geïncorporeerd het signaal af te geven dat zij niet over een democratisch mandaat beschikken, terwijl zij hun positie wel aan de hand daarvan legitimeren. De referendumuitslagen in Nederland moeten tegen deze achtergrond worden beschouwd. Hoewel zij het misschien niet zo articuleren, is in de beleving van veel stemgerechtigden namelijk dat de macht in handen is van een oligarchie van bestuurders. Voor deze conclusie pleit ook het onderzoek van Nico Baakman uit 2011, waaruit blijkt dat ‘bestuurderspartijen’ CDA, PvdA, VVD en D66 maar liefst 95% van de topfuncties in de overheid bekleden (zie een publicatie over dit onderzoek in het NRC Handelsblad en zie over een soortgelijk onderzoek de Volkskrant in 2006). Referenda bieden een corrigerende functie door onvrede over dit waargenomen democratisch tekort aan de orde te stellen. Zodoende dragen referenda juist bij aan de democratie zoals ook Lefort zich die voorstelt.

Regeringen zitten niet te springen om referenda

Het mooie aan referenda is bovendien dat zij kleurloos zijn. Referenda stellen altijd een kwestie aan de orde die de bekleder van ‘de macht’ (de regering) liever niet aan de orde gesteld ziet. Ware dat anders, en zou de regering de kwestie aan de orde stellen, dan zou een referendum immers niet nodig zijn. De aanvrager van een referendum heeft daarnaast veel steun nodig (handtekeningen) om het verzoek tot het referendum ingewilligd te krijgen. Referenda gaan dus per definitie over breed gedragen maar niet door de regering vertolkte standpunten, en dat maakt dat de gevestigde orde doorgaans ‘verliest’. Vandaar dat regeringen niet zitten te springen om referenda. Referenda zijn niet – zoals wel eens wordt gedacht – intrinsiek ‘rechts’ of contra internationale samenwerking of iets dergelijks.  Als de regering links is, dan is de referendumuitslag rechts. Is de regering rechts, dan is de uitslag links.

Hoewel ik het met Waanders eens ben dat referenda in theorie het risico op een hellend vlak richting een totalitaire staat herbergen, kunnen zij juist ook de democratie laten zegevieren.

 

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Het referendum omschrijven als redding van de democratie getuigt van een beperkte opvatting van wat democratische legitimiteit behelst. Zoals ik al eerder op deze website schreef in reactie op Kalkwiek, denk ik dat oplossingen voor een vermeend legitimiteitsprobleem van de democratie, niet moet worden gezocht in een van grijstinten ontdaan referendum, maar eerder in meer deliberatieve vormen van besluitvorming, waar problemen en oplossingen in al hun nuances, door burgers kunnen worden besproken.

    Zie: http://defusie.net/boze-burgers-en-democratische-legitimiteit/

  • Maarten Kalkwiek,

    Beste Gijs, Bedankt voor je reactie. M.i. is het correctief referendum in een parlementaire democratie zelf nooit een vorm van legitimering, maar juist een lakmoesproef of de door die parlementaire democratie in het zadel geholpen regering democratisch is gelegitimeerd. Een correctief referendum dient naar zijn aard zelf niet om te legitimeren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven