Wikimedia Commons / Kiev na een bombardement circa 1945

Russisch ressentiment

Westerse media en politici zoeken in hun verbazing over de Krimcrisis de oorzaken in Russische irrationele impulsen en nemen hun toevlucht tot twijfelachtige historische parallellen. Daarmee vergeten zij de structurele problemen die ten grondslag liggen aan het huidige conflict. Rusland heeft de zijn toegewezen plaats in de internationale gemeenschap nooit kunnen accepteren na het einde van de Koude Oorlog, en de opstelling van het Westen heeft deze situatie slechts verergerd.

"Poetin is de nieuwe Hitler". Zo klinkt het inmiddels niet alleen in de Baltische staten, Polen en Oekraïne, maar ook in het Westen. Het is het eindpunt van de recente demonisering van de leider van Rusland, die vooral aan kracht won in de aanloop naar de Olympische Spelen. Terugkijkend lijkt het bijna onvermijdelijk dat deze verbale strijd, die niet geheel toevallig doet denken aan eerdere campagnes tegen Slobodan Milošević, Saddam Hussein en Kadhafi, nu fysieke vormen heeft aangenomen.

Gorbatsjovs 'nieuwe denken' maakte het einde van de Koude Oorlog mogelijk.

Hitler-vergelijkingen zijn doorgaans onzinnig, maar de huidige belicht één belangrijk aspect. Poetins gedrag gelijkstellen met dat van Hitler in 1938 leidt namelijk tot een tweede vergelijking: die tussen het Rusland van nu met Nazi-Duitsland. Natuurlijk net zo'n belachelijke parallel, maar één relevante overeenkomst is er wel: beiden zijn grootmachten die worstelen met een vredesregeling die als fundamenteel onrechtvaardig wordt ervaren.

Zelfs op dit punt gaat de vergelijking eigenlijk niet op, aangezien Rusland nooit een echte verliezer was en destijds zelf besloot een einde te maken aan het conflict. Het is een essentieel verschil waar Rusland nu nog mee worstelt. Niet Reagans nieuwe wapenwedloop, maar Gorbatsjovs 'nieuwe denken' maakte het einde van de Koude Oorlog immers mogelijk. De meeste historici zijn het er over eens dat noch het aan de macht komen van een figuur als Gorbatsjov, noch de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991 vanzelfsprekend was; men had bijvoorbeeld met gemak nog tien, vijftien jaar kunnen doormodderen. Dit alles wordt echter maar zelden erkend door het Westen, dat Rusland als een verliezer heeft behandeld. Zo heeft het een historische kans laten liggen om Europa te verenigen en af te rekenen met de veelbewogen twintigste-eeuwse geschiedenis.

Erger nog: het Westen heeft het Russische ressentiment door de jaren heen gevoed. De dogmatische invoering van Westerse economische en politieke modellen, met behulp van Amerikaanse experts',  heeft Rusland ongekende armoede, sociale ongelijkheid en criminaliteit gebracht. Ondanks het opvolgen van deze desastreuze neoliberale adviezen moest het land tot 2012 wachten om toe te treden tot de Wereldhandelsorganisatie, terwijl nota bene Georgië, Oekraïne en Armenië eerder toe konden treden. Ondertussen bleef de NAVO uitbreiden, waardoor buurlanden, die vroeger bondgenoten of zelfs Sovjetrepublieken waren, nu hun russofobe sentimenten kwijt konden in 'verlichte' Westerse fora als de EU en de NAVO. Daarmee raakte een inclusieve vredesregeling in Europa verder weg dan ooit.

Zelf werd Rusland gesommeerd zijn klassieke geopolitieke denken op te geven om een 'postmoderne' kijk aan te nemen op de internationale politiek. Dat bijvoorbeeld de EU zelf neo-imperiale ambities heeft en inmiddels meer verdeling dan vrede brengt - de huidige crisis is hiervan een perfecte illustratie - doet er blijkbaar niet toe. Noch het feit dat Russische voorstellen voor een overkoepelende Europese orde, zoals een verenigd Groter Europa (Poetin) of een pan-Europees veiligheidsverdrag (Medvedev), beleefd zijn weggelachen door het Westen, dat nooit met een uitgesproken visie is gekomen over hoe een post-Koude Oorlog-vrede er uit zou kunnen zien.

Paradoxaal genoeg is Ruslands plaats in Europa daarmee het belangrijkste onopgeloste geopolitieke probleem van het continent na het vallen van het IJzeren Gordijn. Aan de ene kant wordt Rusland de mogelijkheid ontzegd tot de 'mainstream' van de internationale gemeenschap toe te treden en moet het toezien hoe onder diverse voorwendselen - het Europese integratieproces, verdediging tegen Iraanse raketten - de scheidslijnen van het continent niet verdwijnen, maar slechts verschuiven naar het Oosten. Aan de andere kant worden Ruslands belangen afgedaan als illegitiem en zijn wereldvisie bekritiseerd als paranoïde.

Dat is te makkelijk. Wat in de huidige discussie bijvoorbeeld nauwelijks doorklinkt is dat de geplande overeenkomst tussen de EU en Oekraïne ook veiligheidsaspecten bevatte. Niet geheel onterecht lag de weg in Poetins ogen daarmee open voor een NAVO-lid op een geostrategisch uiterst belangrijke positie, en de VS en de EU hebben niets gedaan om deze angst weg te nemen. Integendeel, Oekraïne's "Europese keuze" werd gepresenteerd als een vaststaand feit, ondanks de uiterst complexe (geo-)politieke situatie van het land, en al moest daarvoor een democratisch gekozen president verjaagd worden met behulp van een partij die nota bene door het Europees Parlement als "racistisch, antisemitisch en xenofoob" is gekarakteriseerd. Het verdere verloop van de crisis - NAVO-wapengekletter, even plotselinge als royale EU-hulp aan Oekraïne - heeft bevestigd wat de Russen al vermoedden, namelijk dat achter het rookgordijn van mooie formules ook het Westen bezig is met een ouderwets spelletje geopolitiek.

Natuurlijk is Ruslands gedrag verre van onberispelijk.

Natuurlijk is Ruslands gedrag verre van onberispelijk. Het mag alleen wel eens gezegd worden dat de EU en de VS even goed verantwoordelijk zijn voor de huidige crisis, die in de eerste plaats mogelijk is gemaakt door Russische belangen en wensen decennialang te negeren. Het Westen heeft Rusland daarmee in een hoek gedreven en lijkt nu verrast door Poetins acties, die overduidelijk niet voortkomen uit machtsvertoon, maar uitsluitend uit angst, vernedering en zwakte.

Vergelijkingen met 1938 zijn dan ook misleidend: Rusland is niet uit op uitbreiding, maar slechts op behoud van zijn invloed in zijn directe omgeving. Ook heeft het Westen eerder aan 'containment' dan aan 'appeasement' gedaan als het gaat om Rusland. De harde opstelling van het Westen heeft zodoende dezelfde tekortkoming als het beleid van de afgelopen twintig jaar en zal slechts contraproductief blijken. Tel daarbij de dubbele moraal op die het Westen hanteert als het gaat om het internationaal recht en het valt moeilijk te ontkennen: veel huichelachtiger kan het niet worden.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven