Flickr / Pen Provenance Project

Sapere aude? Liever De Correspondent!

Het zal de lezer van deFusie niet ontgaan zijn: er is onlangs een nieuw format voor journalistiek gelanceerd. ‘De Correspondent’, aangevoerd door celebrity-journalisten als Rob Wijnberg, Joris Luyendijk en Jelle Brandt Corstius, moet een nieuwe ingang geven in het nieuws: in plaats van het slaafs weergeven van de gebeurtenissen van dag tot dag moet De Correspondent verdieping bieden. Volgens het strak gestileerde filmpje op de website is het doel ‘niet om aandacht te trekken, maar om inzicht te bieden. Een dagelijks medicijn tegen de waan van de dag.’ Sleutel tot dit inzicht is het perspectief van de journalist zelf: ‘Niet de nieuwsagenda maar wat onze correspondenten belangrijk vinden om te vertellen, is leidend in onze keuzes,’ aldus de website.

Het project is interessant, veelbelovend en lijkt een succes te gaan worden – het doel van 15.000 leden binnen een maand is ruim gehaald. Hoewel het nog even afwachten is of alle pretenties waar gemaakt gaan worden en of het enthousiasme terecht blijkt, lijkt het een welkome aanvulling te zijn op het verschralende journalistieke landschap. Maar tegelijk wijst De Correspondent op een crisis van gezag, van vrijheid van meningsuiting en van journalistiek. Wat er uit ziet als een modernisering van het nieuws kondigt in feite het einde van de moderne tijd aan.

Iedereen slaat zijn eigen verstand het hoogst aan.

Historici en filosofen laten de moderne tijd doorgaans beginnen bij René Descartes (1596-1650). In zijn Discours de la Méthode breekt Descartes als één van de eerste moderne intellectuelen fundamenteel met het idee van traditie. De beroemde eerste zin van het Discours bevat de kiemen van het moderne denken: ‘Het gezond verstand is het best verdeelde goed ter wereld, al was het maar omdat iedereen er zo veel van denkt te hebben dat zelfs degenen die anders het moeilijkst tevreden kunnen worden gesteld, er doorgaans niet meer van willen hebben dan ze al bezitten.’ Iedereen slaat zijn eigen verstand het hoogst aan, wat er volgens Descartes op wijst dat alle mensen fundamenteel gelijke kenvermogens hebben. Daarom is het voor hem niet nodig om te bouwen op de autoriteit van grote geleerden als Aristoteles, Archimedes of Augustinus: met een paar simpele regels ter sturing van het verstand kan iedereen de waarheid zelf ontdekken.

Deze weigering om te vertrouwen op het intellectueel gezag van een ander komt in de eeuwen na Descartes nog in vele vormen terug. Als Immanuel Kant in 1784 de Verlichting beschrijft als ‘het bevrijden van de mens uit de onmondigheid die hij aan zichzelf te danken heeft’, volgt hij slechts de consequenties van Descartes’ project: de onmondigheid – het blindelings vertrouwen op het gezag van anderen, ook wel ‘heteronomie’ genoemd – moet overwonnen worden. Kant geeft het project van de Verlichting het motto sapere aude (durf te denken) mee: een oproep aan iedereen om intellectuele autonomie na te streven.

De strijd om zo’n autonomie praktisch te realiseren was lang, hard en bij tijden bloedig. De Franse Revolutie, met haar leus van vrijheid, gelijkheid en broederschap, deed een poging om de mensheid te emanciperen van de autoriteit van Koning en Kerk. ‘Vrijheid’ en ‘gelijkheid’ verwijzen terug naar de traditie van Descartes en Kant, waarin het vermogen tot autonoom denken datgene is wat alle mensen gemeen hebben. Na nog een eeuw van revoluties en hervormingen lijkt het Westen midden 20e eeuw eindelijk de belofte van de Verlichting te hebben ingelost: de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens spreekt van ‘the advent of a world in which human beings shall enjoy freedom of speech and belief’.

Dit is de wereld waarin wij nu leven: de moderne wereld, waarin de autonomie van ieder individu gegarandeerd wordt door de vrijheid van denken en van meningsuiting, waar vertrouwen op autoriteit een teken is van onmondigheid, onvolwassenheid en kinderlijke afhankelijkheid. Hoe valt het nu te verklaren dat in deze wereld De Correspondent een goed idee lijkt? Waarom willen we terug naar een systeem waarin we ons perspectief op wereld en actualiteit afhankelijk maken van het gezag van een beperkt aantal eminente journalisten? Waarom willen we onze autonomie opgeven voor een nieuwe vorm van heteronomie?

Het inlossen van historische beloften blijkt steeds weer een bittere teleurstelling.

Truman Capote schreef: ‘More tears are shed over answered prayers than unanswered ones.' Dit geldt zeker in de geschiedenis. Het inlossen van historische beloften blijkt steeds weer een bittere teleurstelling: vrijheid verwordt tot decadentie, gelijkheid tot vervlakking, broederschap tot bromance. De belofte van democratie wordt ingelost door Rita Verdonk en de Tea Party movement; de belofte van een vrije markt wordt ingelost door de crisis.

Zo wordt ook de belofte van intellectuele autonomie voor iedereen ingelost door PowNed, door de excessen van comments op internet, door de verheffing van Twitter tot nieuwsmedium. Op het moment dat de vrijheid van meningsuiting volledig gegarandeerd is blijkt een teleurstellend groot aantal meningen onzinnig, ongegrond of oninteressant te zijn. Wanneer iedereen durft te denken daalt het niveau van de discussie drastisch.

Daarom is het weer tijd voor heteronomie. Tijd om te vertrouwen op het gezag van een klein aantal experts. Tijd om een kwalitatief verschil tussen de ene mening en de andere mening aan te brengen. Tijd om de moderne belofte van autonomie achter ons te laten. Het is tijd voor de Correspondent.

Gerelateerde artikelen
Reacties
5 Reacties
  • daar hadden we nrc next toch al voor? als ik 'nrc next' intyp op google is de eerste zoeksuggestie 'nrc next opzeggen'. en met een reden.

  • Met dit verschil dat de experts in dit verband eerder 'gidsen' dan experts zijn. Zij filteren die 'durf te denken'-informatiestroom die op hen af is gekomen door de goede en de slechte dingen eruit te laten pakken. Het kwalitatieve verschil maken zij dus, maar niet op grond van eigen expertise, maar op grond van het scheiden van kaf en koren.

    De correspondent is dan wel eigen input, maar echte experts kun je het niet noemen. Eerder gidsen.

  • Denkt de auteur werkelijk dat de mening van een Jelle Brandt Corstius 'kwalitatief' hoogstaand(er) is? Tweede vraag: hoe wordt dat dan gemeten, en door wie? Ook mis ik een beschouwing over datgene wat de redacteuren van De Correspondent in de eerste plaats verbindt, en dat is niet hun status als "expert" (of "gids"), maar hun zichtbaarheid en zelfs hun bekendheid. Dát lijkt mij de belangrijkste eigenschap van De Correspondent als we het hebben over veranderingen in de journalistiek.

    Historici laten de moderne tijd overigens rond 1800 beginnen; Descartes leefde in de vroegmoderne tijd.

  • Interessante beschouwing over de Correspondent. ik vind alleen de onderhandse koppeling van Kant's 'sapere aude' met vrijheid van meningsuiting niet juist. Het spuien van meningen wat deze dag de regel is behelst toch net iets anders dan intellectuele autonomie. Daar gaat enige moeite doen aan vooraf, een moeite die in de steeds grotere instant-gratificatie-zucht op internet verloren raakt. Verder zou ik de Correspondent geen nieuwe heteronomie kunnen toedichten, de conclusie van dit stuk vind ik dan ook te makkelijk.

  • Mocht het antwoord van de auteur op mijn eerste vraag (is redacteur van De Correspondent JC Corstius dan zo'n 'expert') bevestigend zijn, raad ik hem aan zijn twitterpagina eens te bekijken. Inclusief een heuse 'fuck you' en het gebruik van geenstijl.nl als bron (goed, geen Pownews, maar toch) alleen vandaag al.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven