Flickr / thierry ehrmann

Sartre als smoes. Over vrijheid en verantwoordelijkheid

De Jeugd van Tegenwoordig is niet alleen een populaire muziekgroep. Er is ook een groep mensen die onder deze noemer valt. Meestal worden pubers in hun laatste stadium en jongvolwassenen bedoeld. Die jeugd houdt zich natuurlijk bezig met allerlei zaken die niet door de beugel kunnen. Al is het maar in de optiek van ouders en ouderen. Drugs, losbandigheid, promiscuïteit. Je noemt het maar. Dit is alles quatsch natuurlijk, of op zijn minst overdreven.

Niettemin verdwijnen jongeren lange weekenden om zich over te geven aan minimal muziek. De locaties zijn zo mogelijk nog irreëler dan de muziek waarop wordt gedanst. De monotone baslijn afgewisseld met een sporadische ‘blieb’ klinkt niet langer in de klassieke dancing van de stad. Het strijdtoneel wordt vandaag de dag gevormd door verlaten fabriekshallen, oude drukkerijen en zelfs bungalowparken. Drugs, alcohol en vermomming zijn vanzelfsprekende ingrediënten. Is dit gedrag typerend voor een jeugd op ontdekkingsreis of symptomatisch voor een jeugd stuurloos op volle zee? Het laatste valt toch zeker niet uit te sluiten, maar dan wel met de toevoeging dat het stuurloos-zijn een keuze is.

Van de keuze van de keuzevrijheid. Na de Tweede Wereldoorlog vierde de keuzevrijheid hoogtij. Het waren namelijk de hoogtij dagen van het existentialisme, aangevoerd door Jean-Paul Sartre. In de kelders van Parijse cafés verkondigde hij zijn belangrijkste boodschap: de mens is, existentieel gezien, in essentie vrij en heeft een oneindig aantal keuzes te worden wie hij is. Wij worden bepaald door onze eigen keuzes. Een keuze die te allen tijde te maken valt. Niet kiezen is een ontkenning van het bestaan.

Volgens Sartre  gaan we derhalve in de fout als we denken over onszelf als een object dat causaal verankerd ligt in een deterministisch geheel. We vergeten dan dat we vrij zijn om anders te zijn en we verzaken dan, aldus Sartre. We proberen immers onder onze verantwoordelijkheid om de fundamentele keuze te maken wie we zijn uit te komen. De mens is niet louter object, maar ook subject, dat wil zeggen: een individu dat zichzelf aan kan sturen en om die reden ook verantwoordelijk is voor wat hij doet. Hoewel er haken en ogen zijn, kan men zeggen dat Sartre in absolute vrijheid gelooft.

Sartre’s gedachte is echter niet zonder problemen. Als elk individu absoluut vrij is, dan zou de vrijheid van de een ook ten koste kunnen gaan van de vrijheid van een ander. In de ogen van de ander ben je immers wel een object. Zodra de ander van invloed is op jouw keuze, is daarmee de volle verantwoordelijkheid van de kiezer aangetast. Men is niet langer de auteur van zijn eigen handelen. Volgens Sartre wordt de vrijheid zelfs radicaal door de ander ingeperkt. Niet voor niets is er de existentialistische uitroep: ‘L’enfer, c’est les autres’. Een goede relatie met de medemens is in Sartre’s ogen dan ook nauwelijks mogelijk. De ander betekent onvrijheid. Een verantwoordelijk vrij mens heeft weinig of niets aan een ander, tenzij hij die in kan zetten (als object) voor de ontplooiing van zijn eigen vrijheid. Maar daarmee beperkt hij steeds de vrijheid van de ander. Bovendien lijkt Sartre’s vrijheidsbegrip weinig praktisch met zeven miljard mensen op aarde. Maar dergelijke pragmatiek gaat de ware metafysicus natuurlijk niet echt aan het hart.

De ander is een sta-in-de-weg.

Het existentiële, eenzame en egocentrische vrijheidsconcept heeft ook vandaag de dag nog aardig postgevat – terecht of niet. En het maakt ons bang. De vrije keuze is onze angst. Enerzijds omdat het een hoog gegrepen ideaal lijkt dat gepaard gaat met een loodzware verantwoordelijkheid om je eigen essentie te scheppen, anderzijds omdat het ons eenzaam tegenover de ander wegzet. Daar komt nog bij dat het verwezenlijken van de eigen essentie iets wordt waar niemand, behalve jijzelf, iets aan heeft. De ander is een sta-in-de-weg. Jij en jij alleen moet de keuzes maken. We worden in essentie teruggeworpen op onszelf, weg van de ander.

Sartre’s existentiële vrijheid plaatst de mens in een absurde, cynische wereld. Ondanks de wil van zijn generatie om op de naoorlogse puinhopen een nieuwe, betere wereld te laten herrijzen, lijkt Sartre’s vrijheid een hedonistische, individualistische en existentieel eenzame mens te creëren: we weten het niet, dus dan maar genot. Mogelijk heeft deze lege, onbegrensde vrijheid op macroniveau ook bijgedragen aan het ontstaan van een ziek type kapitalisme, waarin hebzucht en overconsumptie aangemoedigd worden, het klimaat wordt geschaad en de natuur geplunderd. Sartre’s verantwoordelijkheid van ieder voor zich om de eigen essentie waar te maken lijkt slecht uit te pakken voor de mensheid en haar omgeving. Sartre heeft dit in zijn latere leven ook onder ogen gezien. In Critique de la Raison Dialectique poogde hij het existentialisme met het marxisme te rijmen om het existentialisme in elk geval van een gezamenlijk geluksdoel te voorzien.

De hedendaagse wetenschap daarentegen is het niet helemaal eens met Sartre. Wetenschappers als Dick Swaab wijzen erop dat de mens lang niet zo vrij is als men wel denkt. Er bestaat voor de mens maar een beperkt gebied waarbinnen er iets te willen valt; genen en baarmoederlijke omstandigheden bepalen de uiteindelijke speelruimte van de (vrije) wil. Nu zou men dit natuurlijk meteen kunnen aangrijpen als weerlegging van de denkbeelden van Sartre. Niets is minder waar. Slechts het toepassingsbereik van Sartre’s theorie wordt ingeperkt. De vrijheid is nu, kortgezegd, absolute vrijheid minus de theorie van Swaab. Dan valt er nog steeds behoorlijk wat te kiezen. Vaak vormen de, meestal slecht geïnterpreteerde, onderzoeksgegevens van wetenschappers als Swaab, een dankbare basis voor allerlei smoesjes om ons te verontschuldigen. Geen vrije wil, dan geen schuld aan een mislukt leven. Het gaat bij de ontwikkeling van de levensloop immers om genen, opportunities en toeval, waarin wijzelf door een gemankeerde wil nauwelijks sturing lijken te hebben. Hebben we die wel, dan vluchten we gewoon in de armen van Hedone.

Het is echter tijd de zaken op een rijtje te zetten en schoon schip te maken. Zowel Sartre als Swaab en de zijnen bieden hiervoor solide handvatten. Ik denk dat een kortzichtige en populistische interpretatie van de onderzoeksgegevens van de neurowetenschappen bijdraagt aan een doelloze mens. We moeten echter zoeken naar hoofdlijnen voor een nieuw humanisme, dat richting geeft voor een antwoord op de vraag: wie is de mens? Sartre kon het beeld van de mens en zijn vrijheid alleen maar een negatieve inhoud geven (vrij van beheersing en overheersing door religie en ideologie). Met de nieuwe, wetenschappelijk aangetoonde beperkingen van onze vrijheid, zouden we tot een nieuw en realistischer beeld kunnen komen. Meer gebaseerd op datgene waartoe we werkelijk in staat zijn.

Een gelijkluidend betoog voert Daniel Dennett, bewustzijnsfilosoof en mededirecteur van het Centrum voor Cognitieve Studies aan Tufts University (Somerville, MA). Hij stelt dat wij op fysisch niveau geen vrije wil hebben en dus verre van absoluut is. Wel hebben wij keuzevrijheid; het vermogen zelf keuzes te maken ondanks externe, opgelegde druk. Mijns inziens ligt die keuzevrijheid, net als bij Sartre, aan de basis van verantwoordelijkheid. De aandacht moet dus op noch de fysische beperkingen van onze vrijheid, noch op een absoluut vrijheidsideaal liggen, maar daar realistisch tussenin.

Wij blijken ons ook enigszins te gedragen als de ratten in het underground nachtleven van Parijs...

Intussen lijkt de huidige generatie voorlopig nog te sterk besmet met vluchten en smoezen. Wij blijken ons ook enigszins te gedragen als de ratten in het underground nachtleven van Parijs, net als destijds van Sartre en zijn existentialistische kompanen werd gezegd, omdat we onze kop in het zand steken en niet een realistisch vrijheidsbegrip voor de mens aanhangen. Alles wat we nodig hebben is een rechte rug en open ogen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven