Snowden in Brussel

Nee heb je, ja kun je krijgen. Met deze instelling wisten de organisatoren Edward Snowden voor het Vrijheidsfestival in Brussel te strikken. Met een kleurrijk boeket van films, debatten, exposities en theatervoorstellingen is het Vrijheidsfestival de vaste najaarsprik voor organisaties en individuen die zich voor democratie en mensenrechten inzetten. Dit jaar mocht het tiendaagse festival zich rekenen tot één van de weinige plekken die Snowden heeft gekozen om zijn bevindingen met het publiek te delen.

Brussel, 20:00. Vol verwachting staart het publiek in het duister. De muur van het podium begint te flikkeren en dan opeens vult Snowden het oppervlak. Het publiek is stil. Daar zit hij voor een kale donkergrijze muur. Geen foto’s, schilderij of boekenplank. “Ja, ik zie jullie”, zegt Snowden. Hij zwaait even. Met een vriendelijk knikje beantwoordt hij het daverende applaus van het publiek.

Brussel, 20:00. Vol verwachting staart het publiek in het duister

Snowden benaderde in 2013 nieuwsorganisaties met vertrouwelijke documenten, waar hij als systeembeheerder van de National Security Agency (NSA) toegang tot had. Uit deze documenten bleek dat activiteiten van de Amerikaanse geheime dienst er feitelijk op gericht zijn om burgers overal en altijd in de wereld te bespioneren, waarbij de bestaande wetgeving niet in acht wordt genomen. Na die onthullingen, gedaan via advocaat en journalist Glenn Greenwald, moest Snowden zelf onderduiken in Rusland.

Snowden begint met vertellen. Na 9/11 zijn Amerikaanse en Europese inlichtingendiensten een weg ingeslagen die de wereld een stuk onveiliger heeft gemaakt. In onze tijd van geautomatiseerde, alledaagse diensten en dankzij het gebruik van hoogtechnologische spionage-instrumenten, kunnen inlichtingendiensten gemakkelijk elektronische data van de wereldbevolking verzamelen, opslaan, analyseren, en (eventueel) nogmaals raadplegen.

Deze moderne praktijken van massasurveillance schenden de mensenrechten en vrijheden van burgers waarop democratische samenlevingen gestoeld zijn. Langzaam maar zeker naderen we onze eindbestemming: een wereld compleet gebonden in onzichtbare, elektronische monitorstructuren die alle bewegingen van de wereldbevolking nauwlettend in de gaten houden. Overal en altijd. Dit vooruitzicht roept ernstige vragen op over de werking van de rechtsstaat en ons democratisch bestel.

In Europa was de NSA vooral bezig om een grote lappendeken te maken van bulkverzamelingen van datagegevens van onschuldige burgers. Snowden: “Omdat alle datagegevens en masse zijn verzameld (…) kon de NSA Duitse communicaties lezen in Denemarken, en Deense communicaties lezen in Duitsland, enzovoorts, totdat ze een grote lappendeken hebben gemaakt van alle dataverzamelingen uit verschillende landen.”

Programma’s van massasurveillance worden groter, rigoureuzer en doordringender. De elektronische observatie van elk genomen stap van burgers wordt opgeslagen. Snowden stond tegenover een complete ineenstorting van een traditioneel overzienbaar democratisch bestel en zag een machtsverschuiving in de verhoudingen tussen burgers en de overheid. Het zorgelijke is namelijk dat de evolutie, uitbreiding en uitvoering van deze programma’s zich in stilte en in het geheim voltrekt. Naar aanleiding van dit gegeven besloot Snowden om naar de media te stappen, en ze te vertellen over de onwettige handelingen van de NSA: “Senior functionarissen zeggen dat de wet ze niet meer kan schelen. Ze vinden de werkzaamheden en het werkdoel van inlichtingendiensten belangrijker dan de nationale rechtsorde. De bevolking heeft niet alleen het recht, maar ook de plicht om dit te weten. Als we totaal niet op de hoogte zijn van de beleidsvormingsprocessen van onze gezagdragers, zijn we geen onderdeel meer van onze democratie. Wij als burgers hebben onze plek aan de regeringstafel verloren. Dit was voor mij het fundamentele probleem, want we zagen dat al die nieuwe programma’s langzaam maar zeker binnensijpelen naar andere publieke takken van de overheid, die traditioneel ver weg stonden van spionagediensten en – praktijken.”

Programma’s van massasurveillance worden groter, rigoureuzer en doordringender

Snowden beschrijft hier een soort spill-overeffect: het kan een kwestie van tijd zijn voordat surveillanceprogramma’s een veel zichtbaarder en tastbaarder onderdeel worden van het alledaagse leven van burgers en hun intrede doen bij bijvoorbeeld verzekeringsmaatschappijen, onderwijsinstellingen of het verkeersbeheer. Omdat het systeem zo geavanceerd is en zo effectief werkt, zal de burger in een situatie terechtkomen waarin zijn of haar woord geplaatst wordt tegenover of getoetst wordt aan de bulkverzamelingen van persoonlijke datagegevens. Bij dit primaat van data wordt het bestaan van onverdunde spionagepraktijken onvermijdelijk. Zeker als men het standpunt deelt van sommige senior functionarissen binnen de inlichtingendiensten, namelijk dat democratische wetgeving en recht niet meer zo van belang zijn of zelfs een futiliteit.

Massasurveillance heeft de wereld niet veiliger gemaakt. Integendeel: de dagelijkse inbreuk op de privacy van burgers en de ongrondwettelijke maatregelen die daarvoor zijn genomen, leiden tot een onveiligere wereld voor mensenrechten, individuele vrijheid en democratie. De toenemende onveiligheid ligt in de erosie van het traditioneel democratisch politiek bestel en leidt tot sluimerende praktijken van despotisme. Dit klinkt beangstigend, maar tegelijkertijd benadrukt Snowden dat het belangrijk is om te beseffen dat deze praktijken van inlichtingendiensten “preventable incidents” zijn en dus te voorkomen. Snowden gelooft dat als wetgevers, het maatschappelijk middenveld, computeringenieurs, journalisten, academici en burgers de handen ineen slaan, het tij kan keren. Hij hoopt de komende tijd met zoveel mogelijk computerwetenschappers en beleidsmakers in contact te komen om het systeem van massasurveillance te hervormen – wereldwijd, in elke samenleving. “Niet alleen in de VS, maar ook in niet-liberale en autoritaire landen over de hele wereld, om dezelfde rechten te waarborgen die we geërfd hebben en die onze kinderen zullen erven.”

Het zijn de laatste woorden van Snowden in Brussel. De muur is weer zwart. Een luide zucht valt als een luchtdeken over het publiek. Een surreëel moment: alsof we nooit in het gezelschap van Snowden zijn geweest.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven