Geograph / Richard Croft

Star Wars en Fascisme

In het essay De intellectuele wortels van het fascisme noemt de vermaarde politicus Frits Bolkestein de Franse filosoof Bergson, ooit een gevierd filosoof in Frankrijk, een radicale Darwinist en een van wegbereiders van de opkomst van het fascisme in het Europa van begin twintigste eeuw.

Centraal in Bolkesteins betoog staat de idee van de Elán Vital, de creatieve geest of levenskracht waarvan alle materiele fenomenen te herleiden zijn. Bolkestein ziet een geleidelijke ontwikkeling in het werk van Bergson, beginnend met een kritiek op de toenmalige natuurwetenschappelijke benadering van de geesteswetenschappen, maar waarin uiteindelijk ieder natuurlijk fenomeen teruggebracht wordt tot een uiting van de Elán Vital. Bolkestein noemt de beweging waartoe Bergson behoort het irrationele vitalisme.

Deze beweging komt voort uit een omgekeerde Darwinistische logica. Bolkestein: “de evolutieleer leek te suggereren dat het hogere in de menselijke natuur van het lagere was afgeleid en dat uiteindelijk  de geest slechts het product was van materiële ontwikkelingen.” Dit leidde tot vergaande gevolgen want wat blijft dan over van universele principes, tijdloze wetten? Weinig. Het enige dat overblijft is een vitaal streven dienstbaar aan de voortgang van het leven.

Het maatschappelijke gewicht dat Bergson het irrationalisme gaf, maakte het mogelijk dat deze beweging kon uitgroeien van de beweging van de daad tot de beweging van het geweld. Zo droeg Bergson volgens Bolkestein bij aan de ontwikkeling van een intellectueel klimaat waarin de fascistische ideologie kon gedijen.

Star Wars heeft in mijn ogen een wending gemaakt richting het irrationele vitalisme.

Er is veel kritiek geweest op drie meest recente Star Wars-films. In de op commercie gerichte delen The Phantom Menace, Attack of the Clones en The Revenge of the Sith zou de magie van de oude films zou verloren zijn gegaan. De films zijn leeg en enkel de moeite waard vanwege de special-effects. De oude, sprookjesachtige magie is echter uitgewist.

Deze leegte komt ook tot uitdrukking in de visie op ‘the Force’ in de nieuwe films. Hoewel filmmaker George Lucas Bergson waarschijnlijk niet heeft gelezen, doet die visie mij denken aan de Elán Vital.

Waarschijnlijk onbedoeld heeft George Lucas elementen aan zijn Star Wars-films toegevoegd die verwant zijn aan de intellectuele wortels van het fascime.

In de zes delen van de Star Wars trilogie speelt ‘the Force’ een cruciale rol. ‘The Force’ is de levenskracht die in alle levende dingen zit. Kennis van deze kracht geeft de Jedi (kruising tussen ridders en geestelijken) veel wijsheid en macht. Zo kunnen Jedi met hun geesteskracht objecten bewegen en de allermachtigste onder hen, de wijze Yoda, kan zelfs de toekomst zien.

In de eerste drie films uit de jaren zeventig blijft echter vaag wat de ‘the Force’ precies is. In een mooie scène in The Empire Strikes Back spreekt Yoda over de kracht. Eigenlijk zegt hij niet meer dan dat het in alles zit en alles verbindt. Uit het fragment blijkt ook dat een Jedi een soort boeddhistische monnik is die invloed kan uitoefenen op de werkelijkheid omdat hij beseft dat deze slechts een projectie is. Dit blijkt uit diezelfde scène waarin de held Luke Skywalker discussieert met zijn mentor. De discussie gaat over de mogelijkheid om louter met de geest een vliegtuig uit het water te tillen.

“Master, moving a stone is one thing, but this is totally different,” protesteert Skywalker. Yoda antwoordt met “No, it’s only different in your mind.”

In de alleroudste Star Wars-film, A New Hope, ontmoet Luke de grijze kluizenaar Obi Wan Kenobi, die een Jedi blijkt te zijn. In het fragment geeft ook Obi Wan Kenobi zijn definitie van ‘the Force’: “The Force is what gives a Jedi his power. It is an energy field created by all living things. It surrounds us and penetrates us and it binds the galaxy together.” Deze omschrijving doet denken aan ‘de Aenima’ van Aristoteles, de essentie of vorm van ieder levend wezen. Sommigen hebben dan ook voorgesteld de Aenima voortaan ‘lifeFORCE’ te noemen.[1]

In de eerste van de drie nieuwe Star Wars films, The Phantom Menace, ontdekt de oude Jedi Qui-Qon Jinn een jongetje met bijzondere talenten in ‘the Force’. Het gaat om Anakin Skywalker, de vader van Luke. In zijn uitleg aan Anakin wat zijn talent precies behelst kiest Qui Qonn Jinn voor een heel andere, minder mystieke benadering. In tegenstelling tot Yoda blijft hij niet vaag. ‘The Force’ is uiteindelijk te reduceren tot zogenaamde ‘Midi-Chlorians’, een microscopische levensvorm die oerkracht van het leven vormt.

Een aantal dingen zijn opvallend in deze nieuwe uitleg van ‘the Force’. Zoals gezegd, de meer wetenschappelijke benadering is nieuw. De term “Microscopic lifeforms” zou nogal raar klinken uit de mond van Yoda. Ook is het vreemd dat Qui-Qon Jinn  spreekt over ‘mutual advantage’, dat klinkt nogal speltheoretisch en calculerend uit de mond van een monnik. Het meest opvallende is natuurlijk dat hij spreekt van ‘the will of the Force’.

Enerzijds wordt in de oude films ‘the Force’ in nevelen omringd, het is onduidelijk waar het precies om gaat. Dit lijkt bij het relativistische karakter van het irrationele vitalisme te passen. Anderzijds wordt in de nieuwe films een soort wetenschappelijke verklaring voor ‘the Force’ gegeven: de Midi-Chlorians. Daarmee wordt alles gereduceerd tot de Elán Vital. Waarschijnlijk onbedoeld heeft George Lucas elementen aan zijn Star Wars-films toegevoegd die verwant zijn aan de intellectuele wortels van het fascime. Het is dan ook opmerkelijk dat juiste de nieuwe films in het teken staan van de ondergang van de Jedi-ridders en de opkomst van zijn negatieve equivalent- de duistere Sith lords. Zij vervangen de democratie door een duister rijk, dat in dienst staat van een zeer macabere Jedi, de Sith Lord Sidious.

 Klik hier voor kritiek op Star Wars van Mike Stoklasa. Soms bizar maar vaak heel treffend.


[1] Joel Sachs, Aristotle's On the Soul and On Memory and Recollection

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Sicco de Knecht,

    Altijd grappig wat je vindt op zolder, zo voelde ik me toen ik dit artikel van Karsten opdook in de archieven.

    Alhoewel ik goed denk te begrijpen waar het fascisme en Star Wars elkaar raken overtuigt het stuk me niet helemaal, een tweede hoofdstuk waarin de volgende stap gezet wordt naar de uitleg en visuele koppeling (wel eens gekeken naar de uniformen van de kapiteins van het Empire in de oude delen?) moedig ik aan.

    Waar het me eigenlijk meer toe aan het denken zet is hoe een verhaal steeds opnieuw verteld kan worden. Het is bekend dat Lucas voor de release van Episode I-III de oude films even heerlijk door de computer heeft getrokken. Opeens verschenen er rare beesten, ruimteschepen en hele steden op de achtergrond die er eerder niet waren. De nieuwe delen zijn zelfs helemaal voor de blue screen opgenomen zodat later (al dan niet succesvol) hele decors gewoon kunnen worden overschilderd. In de meest recente BluRay editie van A New Hope deed Lucas wederom wat hij niet laten kon en schrapte delen van scenes uit de oude films.

    Inderdaad, de uitleg van 'the force' en de preciese toedracht en rol van bepaalde karakters is over de jaren heen, retrospectief, gewoon gewijzigd. Wie had kunnen denken dat Boba Fett de aartsvader was van alle stormtroopers?! Die suggestie werd nooit eerder gewekt.

    Star Wars is dan ook een adaptieve werkelijkheid van projecties van een generatie. Het hippie-gewoonlekkervoelenwatjevoelt is totaal verdwenen uit de nieuwe films en Anakin moet zich zien te vinden in een uitleg met kleine beestjes als het over de belangrijkste kracht in het universum gaat. Een duidelijke referentie naar het tijdperk van de wetenschap waarin we leven.

    Je kunt Star Wars niet genoeg analyseren, laten we hopen dat er snel een nieuwe set van drie bij komt!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven