Flickr // Guido van Nispen

Terug naar de Middeleeuwen

Het belangrijkste verkiezingspunt op het beruchte A4’tje van Wilders is het ‘de-islamiseren van Nederland’. Dit moet gebeuren door alle asielzoekers per direct uit te zetten en geen immigranten uit islamitische landen meer toe te laten. Wilders zegt hiermee op jaarbasis 7,2 miljard euro te gaan besparen. Los van de vraag of dit daadwerkelijk kan – dat is al eerder in twijfel getrokken – zijn Wilders’ standpunten en zijn populariteit in de peilingen symptomatisch voor het xenofobe sentiment dat heerst in niet alleen de Nederlandse samenleving, maar in een groot deel van de Westerse wereld. Dit sentiment lijkt wellicht een typische uitwas van onze tijd, maar wantrouwen jegens ‘vreemdelingen’ is van alle tijden. Toch leert diezelfde geschiedenis ons dat ‘wij-zij-denken’ juist vormend kan zijn voor de ontwikkeling van een etnische identiteit.

Een historische parallel die weinig getrokken wordt, maar daarom niet minder interessant is, is het opkomende antisemitisme in de Hoge Middeleeuwen. In de vroege twaalfde eeuw verhardden de relaties tussen christenen en Joden. Joden leefden al in aparte wijken van de Europese steden, maar werden nu ook geweerd uit de opkomende gilden. Tegelijkertijd ontwikkelden zij zich met name in de Franse steden van een marginale groep in de samenleving tot een bloeiende gemeenschap met een steeds sterker zichtbare cultuur. Veel Joden verdienden hun geld door het uit te lenen tegen rente, iets wat voor christenen verboden was door de Kerk. Zo bleven de contacten tussen Joden en christenen veelal beperkt tot zaken omtrent het lenen van geld. Dit leidde op den duur tot het stereotype van de Jood als rijke woekeraar, zoals het personage Shylock uit Shakespeare’s The Merchant of Venice.

Wantrouwen jegens 'vreemdelingen' is van alle tijden

Daarnaast vielen de Joden op door hun spijswetten en eigen rechtspraak, wat tot argwaan leidde bij de christelijke bevolking. Er ontstonden complottheorieën waarin Joden bewust de christelijke gemeenschap probeerden te ontwrichten, en verhalen waarin Joden christenen vermoordden of verkrachtten. Dit leidde in de loop van de dertiende eeuw tot een demonisering van ‘de Jood’ in de hoofden van veel Europeanen. Als het economisch minder ging, werd de schuld al snel gelegd bij ‘die groep met de vreemde gewoontes, die ook nog eens al ons geld afpakken’. Vanaf 1181 verbanden de Franse koningen de Joden regelmatig uit hun domein, om zo geld op te halen voor zijn eigen politieke doeleinden. Vaak werden ze echter snel weer toegelaten, omdat hun geldleenpraktijken onmisbaar bleken voor de ontwikkeling van de middeleeuwse economie.

De xenofobie in onze huidige samenleving vertoont veel overeenkomsten met het Middeleeuws antisemitisme. Zowel de twaalfde-eeuwse als de moderne steden vertonen een hoge mate van segregatie. Verschillende etnische groepen leven in gesloten gemeenschappen, waartussen door sterk uiteenlopende gebruiken steeds meer segregatie en onbegrip kan optreden. Denk bijvoorbeeld aan de discussie rondom het verbod op ritueel slachten. De geslotenheid van deze groepen en het wederzijds onbegrip leiden tot het ontstaan van (waan)ideeën over elkaar die kunnen uitgroeien tot etnische stereotypes.

Er is sprake van een paradoxale trend, die we vaker terugzien in de geschiedenis. In de twaalfde eeuw zorgde de ontwikkeling en bloei van de Joodse gemeenschappen in de Franse steden tot een verhoogde zichtbaarheid van deze groep voor andere groepen. Tegelijkertijd leidde de hoge mate van segregatie en geslotenheid – onzichtbaarheid dus – van beide groepen tot onbegrip aan weerszijden. In de huidige samenleving zien we ook een verhoogde zichtbaarheid van verschillende groepen, met name in de sociale media. Elk klein nieuwsfeitje is te liken, delen, en uit zijn verband te rukken. Dit gebeurt echter in relatief gesloten, onzichtbare, gemeenschappen, waarin volkomen van elkaar verschillende versies van het dagelijks nieuws circuleren – zie ook dit filmpje over het ontstaan van dit fenomeen.

Maar etnische spanning biedt ook mogelijkheden voor een samenleving. Een etnische identiteit ontwikkelt zich namelijk het sterkst in conflictsituaties. Wanneer een bepaalde etnische groep in contact komt met een andere groep, heeft men de neiging om zich als groep sterk te definiëren tegenover de ander, waarbij de ‘ander’ vooral het kenmerk van ‘niet-ons’ heeft. Etnische conflicten nodigen samenlevingen uit om kritisch te kijken naar hun eigen normen en waarden, naar wat men als samenleving belangrijk vindt. Dit werkt op twee manieren. Enerzijds kan ‘de ander’ ons een spiegel voorhouden van wat ‘wij’ wel en juist niet willen zijn. Anderzijds leidt interetnisch contact vaak ook tot nieuwe inzichten en denkwijzen.

Interetnisch contact leidt vaak ook tot nieuwe inzichten

Het is niet toevallig dat de twaalfde eeuw, een eeuw vol etnische spanningen (denk ook aan de Kruistochten!), een vormende periode is geweest voor de Westerse cultuur. Denk bijvoorbeeld aan universiteiten, die opkwamen aan het eind van deze eeuw. Aan deze universiteiten werd de basis gelegd voor het humanistisch denken van de renaissance. De intensieve contacten met Joden (op theologisch vlak) en Arabieren (op wetenschappelijk vlak) waren fundamenteel voor de bloei van deze universiteiten. Tegelijkertijd is de twaalfde eeuw een periode waarin het christelijke West-Europa zich sterk definieert tegenover de ‘decadente’ Oosterlingen (zowel Byzantijnen als Saracenen) en de ‘koppige’ Joden, terwijl men op cultureel en wetenschappelijk vlak veel elementen uit juist die culturen overnam. Culturele veranderingen roepen vaak weerstand op, zeker als het gaat om het incorporeren van ‘vreemde’ gewoontes of denkwijzen. Tegelijkertijd is het een natuurlijk proces, waar iedereen al dan niet bewust aan meedoet. We leven in een tijd waarin xenofobie en een nachtelijk broodje döner hand in hand gaan. De verhoogde etnische spanning in onze samenleving biedt ons uiteindelijk de mogelijkheid om kritisch naar onszelf en onze waarden te kijken, om onze eigen identiteit te herdefiniëren. Dit kan echter alleen in dialoog met, en in tegenstelling tot de ander.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven