Still uit ‘Sátántangó’ (1994)

Geduldig kijken met Tarr

Op 20 januari opende een bijzondere expositie in het EYE Filminstituut, opgezet door de filmmaker Béla Tarr. De tentoonstelling heet ‘Till the End of the World’.  De openingsavond viel toevallig samen met de inauguratie van een president aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Net als de Amerikaanse politiek wordt de cinema van Tarr weleens omschreven als uitzichtloos en zonder hoop. Dat is zonde, want het bijzondere van zijn cinema beperkt zich niet tot een sombere blik. Tarr is juist een van die filmmakers die de condition humaine in beeld heeft weten te vangen en zowel de tragiek als de humor van de mens begrijpt. Dit doet hij  op een bijzondere en eigen manier, zonder teveel nadruk op de vorm te leggen: de waardigheid van de mens staat altijd centraal.

Openingsscène uit Werckmeister Harmonies (2000)

Béla Tarr (1955) is een Hongaarse filmmaker die al op jonge leeftijd naar Boedapest is verhuisd. Hij maakte in zijn tienerjaren een eerste kleine documentaire maar wilde eigenlijk filosoof worden. Die mogelijkheid werd hem ontzegd door de toenmalige politieke omstandigheden, en zodoende rolde hij de filmwereld in. Zijn eerste speelfilm Family Nest (1979), gemaakt op 23-jarige leeftijd, maakte al diepe indruk. Later brak hij met Damnation (1988) internationaal door. Daarin komt ook zijn authentieke stijl naar voren  - je verwart een beeld uit een film van Tarr niet met dat van een andere filmmaker. Zijn films zijn in zwart-wit gedraaid en gebruiken lange shots van enkele minuten, in tegenstelling tot de mainstream cinema waarin shots ongeveer 3 tot 5 seconden duren.

Tarr ageert tegen de nadruk op het verhaal in andere cinema. Volgens hem zijn alle verhalen sinds de Bijbel hetzelfde, en is het niet het verhaal wat cinema waardevol maakt. Veel films hebben shots die uitsluitend dienen om informatie over te dragen en zo de plot voort te stuwen. Zo niet bij Tarr: in zijn films staat het verhaal niet altijd op de voorgrond, maar is er een veel sterker gevoel voor tijd. Terwijl de tijd zo’n belangrijk onderdeel is in ons leven, is de mainstream cinema erop gericht om de tijd zo snel mogelijk te laten vergaan. Tarr is er niet op ingesteld om scènes uit zijn films te knippen waarin iemand wacht, in slaap valt of simpelweg loopt. Dit brengt ons veel dichter bij de mensen op het scherm dan in veel andere films het geval is. Mede hierdoor is de indruk die zijn films achterlaten veel sterker.

Waardigheid verlenen aan de vernederde vereist kunst of karakter

Naar eigen zeggen is hij zijn hele carrière bezig geweest met de menselijke waardigheid. Dit klinkt vreemd als we kijken naar de inhoud van zijn werk. Er wandelen nogal eens mensen met kwaadaardige bedoelingen rond. Toch komt zo juist de kracht van zijn werk naar voren: hij probeert zelfs in deze personages altijd de mens te vinden. Hoewel de mensen in zijn films elkaar nare dingen aandoen, houden we op een bepaalde manier toch van ze. Tarr geeft ze de ruimte en observeert ze geduldig, in plaats van uitsluitend hun slechte gedrag te tonen. In zijn films krijgen ze hun waardigheid terug. Dat betekent niet dat hij achter hun daden staat, maar hij biedt ons zo wel inzicht in de menselijke conditie. Door ons naar kwade bedoelingen te laten kijken zonder het meteen te veroordelen, maar het juist proberen te begrijpen.

Goethe merkte eens op dat het niet moeilijk is om mensen te vernederen of omlaag te halen. Daartegenover stelt hij dat de omgekeerde handeling, het verlenen van waardigheid aan de vernederde, dat díé moeilijk is en kunst of karakter vereist. Dit is iets wat we zijn vergeten. Overal om ons heen worden mensen belachelijk gemaakt of vernederd, en worden idealen door de modder gehaald. Zo hebben we bijvoorbeeld te maken met ‘vluchtelingen’, en niet met mensen. De Kunst lijkt het enige te zijn dat dingen weet te verheffen en zo een waarde toekent.

De cinema van Tarr is een ware verademing

Dit is ook precies wat er gebeurt met de mensen die Tarr portretteert: ze zijn de vernederden in de samenleving. Het is niet zijn bedoeling van hun armoede of naargeestigheid een spektakel te maken, maar juist om ze te doen leven op het scherm. Zodat wij realiseren dat zij ook mensen zijn, ook al denken we ver van ze af te staan. Het laatste, speciaal voor de expositie geschoten fragment draagt deze essentie eveneens uit. We zien een zigeunerkind, Muhamed, dat accordeon speelt in een winkelcentrum. Vanwege het lagere camerastandpunt kijken wij iets op naar het kind, waarbij het ritme van de muziek, de lange duur en Tarr’s geduldige blik de jongen op het scherm tot leven brengen. Je kunt er niet om heen en draagt het beeld mee in je hart.

Daarom kijken we naar Béla Tarr. Omdat zijn films beelden en mensen bevatten die ons niet meer verlaten. Er zijn zoveel andere beelden die ons dagelijks omringen en die zo verwaarloosbaar, betekenisloos zijn. Het is een ware verademing dat er cinema is zoals die van Tarr, waarbij je geïnspireerd raakt door een liefde voor mensen, waar die liefde haast een ethisch ideaal wordt. Tarr’s camerawerk is als zijn blik. Een blik die  schoonheid in dingen ziet waar we het niet verwachten of door gewoonte aan voorbijgaan. Heb daarom geduld en ontdek zijn werk. Je krijgt er veel voor terug.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven