Flickr / Pete Leary/U.S. Fish and Wildlife Service

Verantwoordelijkheid in een mondiaal tijdperk

In de jaren tachtig stelde de ecoloog Eugene Stoermer voor een nieuw tijdvak in de geologische tijdschaal op te nemen; ‘het antropoceen’, de naam werd verder gepopulariseerd door Nederlandse Nobelprijswinnaar Paul Crutzen (atmosfeerchemie, 1995). Stoermer en Crutzen onderscheiden met deze term een stuk tijd, beginnend bij de industriële revolutie, van alles daarvoor.

Volgens Stoermer en Crutzen ontwikkelt de mens zich vanaf de industriële revolutie tot een significante invloed op ecosystemen en klimaat. En daar, betoog ik, moet in de ethiek iets tegenover staan: als de reikwijdte van onze acties zodanig groeit dat we, zoals bijvoorbeeld de term 'antropoceen' aanduidt, van mondiale effecten moeten gaan spreken, dan moeten we ook gaan nadenken over mondiale verantwoordelijkheid voor de effecten die onze acties veroorzaken: met name de invloed die we op wereldschaal hebben op mensenlevens. En dan hebben we het niet alleen over het klimaat: ook de wereldwijde expansie van het kapitalisme heeft op wereldschaal effecten op mensenlevens; denk bijvoorbeeld aan uitbuiting, maar óók aan de verdere weerslag die de industriële massaproductie van consumptieartikelen op wereldschaal heeft op het klimaat. Ik vraag: ben ik, doordat dat ik bijdraag aan zulke wereldwijde processen, moreel verantwoordelijk voor de weerslag die zulke processen wereldwijd hebben op de levens van anderen?

We leven in een tijd waarin we met ons gedrag effecten veroorzaken op mensen aan de andere kant van de wereld.

Een term als 'het antropoceen' geeft mooi uitdrukking aan het feit dat wat ver van je bed lijkt, eigenlijk veel acuter is, en zich niet onttrekt aan je invloedssfeer als je in een gemondialiseerde wereld leeft: we bevinden ons in een tijdsgewricht waarin we via ons gedrag op de markt, via het laten branden van het keukenlicht, kiloknallers en autoritjes effecten veroorzaken op anderen, ver weg.

Wereldwijde processen zoals klimaatverandering en de economie vormen een schakel tussen ons en anderen: onze bijdrage daaraan is wereldwijd. Corresponderend aan deze verworven wereldwijde invloed, betoog ik dat we van morele verantwoordelijkheid moeten spreken op wereldwijde schaal. Dat we effecten veroorzaken moge duidelijk zijn uit een term als 'het antropoceen', maar dat onze handelingen (autoritjes, etc.) daarmee ook een morele status hebben is minder evident. Volgens mij is het toch waar; als we kunnen vaststellen dat het voor het gelden van verantwoordelijkheid niet uitmaakt of de relatie tot de mensen die ik raak lokaal of mondiaal is.

Wat is verantwoordelijkheid? We denken bij dit begrip zoiets als: “als persoon A weet wat ze doet en het doet uit vrije wil, is ze verantwoordelijk voor handeling B ten opzichte van persoon C”. Verantwoordelijkheid veronderstelt dus: twee personen en een handeling. De handelende persoon (dit is cruciaal) is doordrongen van de wil om te handelen zoals ze handelt, en is op de hoogte van de effecten die haar handeling gaat hebben op de persoon ten opzichte waarvan ze handelt. Dit geldt in ieder geval voor lokale relaties, bijvoorbeeld tussen een dader en een slachtoffer van een misdrijf. De vraag is of dit op wereldschaal een houdbare analyse is.

Dat lijkt om twee redenen implausibel: de natuur reageert nu eenmaal op de uitstoot van broeikasgassen zoals ze doet en dat doet af aan de vrije wil van de handelende persoon: wij hebben daar niet voor gekozen. Een handeling (autoritje) lijkt door een louter natuurlijk gegeven te worden gecorrumpeerd (buiten de persoon om) tot een wereldwijd effect. Daarnaast weet niemand precies wat voor effecten haar specifieke autoritje gaat hebben op anderen op wereldschaal, laat staan dat men weet wie die “persoon C” is die getroffen gaat worden door de effecten van een handeling. Het hebben van afdoende kennis en een vrije wil lijken op wereldschaal dus onhoudbaar, en daarmee lijkt wereldwijde verantwoordelijkheid van de baan.

Een term als 'het antropoceen' duidt echter aan dat we weten dat we, collectief, objectief/causaal gezien, de veroorzakers zijn van veranderingen in het klimaat. We weten bijvoorbeeld dat de effecten van menselijk handelen op het klimaat gevolgen hebben voor de veiligheid (overstromingsgevaar), gezondheid (luchtvervuiling) en het levensonderhoud (droogtes) van anderen. Dat het onmogelijk is om de CO2-uitstoot van een individu te achtervolgen, er de specifieke effecten van vast te leggen, en tegen het individu te zeggen: “dit is jouw verantwoordelijkheid”, heeft dus (in ieder geval sinds de introductie van de term 'antropoceen') geen effect op het hebben van afdoende kennis, ook op individueel niveau. Immers: het effect van het collectief is het aggregaat van de effecten van individuele handelingen.

Eenieder draagt verantwoordelijkheid voor zijn eigen bijdrage.

Het is gewoonweg niet te ontkennen dat ieders individuele bijdrage ons als collectief zo'n significante factor maakt. Identificeren we dus bijvoorbeeld onze collectieve uitstoot van broeikasgassen als oorzaak van klimaatverandering, dan weten we eigenlijk genoeg om ons de effecten individueel aan te rekenen. Dat wil zeggen: nu we weten dat (onafhankelijk van onze wil) autoritjes in tsunami's en de behoefte aan spullen in monsterlijke arbeidsomstandigheden worden omgezet, kunnen we niet zomaar zeggen dat dit buiten ons om gebeurt.

Dat we dit weten maakt dat we in een situatie verkeren waarin we wetens de causale oorzaak zijn van wereldwijde gevolgen. En toch doen we het: hetgeen maakt dat we dit willens zijn; hetgeen maakt dat we onze morele verantwoordelijkheid niet kunnen afschuiven. Eenieder draagt dus voor zijn eigen bijdrage verantwoordelijkheid. En dan hebben we het niet enkel over klimaatverandering: aan elk mondiaal proces dat veroorzaakt wordt door mensen en effecten heeft op anderen, kleeft, indien we het weten en er tóch aan bijdragen, morele verantwoordelijkheid. De ethiek groeit onverbiddelijk wereldwijd met ons mee.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven