Flickr / cea + / Francis Bacon - Studies of Isabel Rawsthorne (1983) (inderdaad de schilder Bacon en niet de schrijver van The New Atlantis)

'Voltooid leven': einde van het humanisme?

The New AtlantisFrancis Bacon1627
Winter in Gloster HuisVonne van der Meer2015
Michel HouellebecqMogelijkheid van een eiland 2005

De discussie omtrent de ‘wet op een voltooid leven’ roept beelden op van een controleerbaar leven, gefaciliteerd of zelfs gedomineerd door overheid en wetenschap. Al eeuwenlang is de mens hierdoor gefascineerd en is het in zowel wetenschap als literatuur een geliefd thema. Sommige van de ‘voorspellingen’ uit de literatuur zijn inmiddels (zo goed als) werkelijkheid. Moeten we concluderen dat het tijdperk van het ‘transhumanisme’ is aangebroken?

In een fictief Nederland, 8 jaar vooruit in de tijd, wordt de Klaar Met Leven-wet aangenomen. Dit scenario beschrijft Vonne van der Meer in haar roman Winter in Gloster Huis (2015). In het verhaal wordt het recht om uit het leven te stappen voor mensen die hun leven ‘af’ vinden wettelijk vastgelegd. Noor, het hoofdpersonage, is aanvankelijk zeker van haar besluit om de dood op te zoeken. Maar op het moment dat ze beseft dat het leven haar ook nog de hand reikt, blijft ze het finale moment uitstellen. Van der Meer brengt de twijfel die deze kwestie met zich mee brengt in beeld: wanneer is er niets of niemand meer om voor te leven?

In 2017 lijkt het alsof dit toekomstscenario bijna is ingehaald. Minister Edith Schippers kwam in oktober met een voorstel over hulp bij zelfdoding van mensen die nog kerngezond zijn maar hun leven als voltooid zien. Tijdens de verkiezingscampagne was dit onderwerp voer voor verhitte discussies. Het leverde Alexander Pechtold een pijnlijke confrontatie op in het programma Nieuwsuur, toen hij van een man uit het publiek het verwijt kreeg dat het allemaal niet snel genoeg ging. Voor hem was zijn leven voltooid en elke dag langer geleefd, was er één teveel. Mocht het voorstel van Schippers worden aangenomen, dan zou dat betekenen dat de overheid zelfdoding voor niet-zieke mensen zoals de man in het Nieuwsuurpubliek gaat faciliteren.

Beheersing over het menselijk leven was vóór de moderniteit uitgesloten

Het recht op zelfbeschikking en het bepalen over leven en dood is bij uitstek een verschijnsel van de moderniteit: het beheersen van het menselijk leven en daarmee de natuur was in de pre-moderniteit uitgesloten. In tijden dat religie meer autoriteit had dan nu, was de beslissing over leven en dood immers overgelaten aan God, die al dan niet één was met de natuur. In de traditie lag meer nadruk op het geestelijk leven en de voortzetting van de geest na de dood. Wanneer iemand stierf was het diens tijd, maar diegene kon hopelijk zijn zielenleven voortzetten in het hiernamaals.

De Verlichting schopte de poten onder deze ideeën vandaan. Met de rede hoog in het vaandel beklommen de verlichtingsdenkers de barricaden en bestreden metafysische, religieuze en transcendente (buitenaardse) waarheidsopvattingen. De tijd van de Wetenschappelijke Revolutie brak aan waarin de wetenschap met rasse schreden vooruitgang boekte.

Het utopische sprookje The New Atlantis (1627), geschreven door Francis Bacon (1561-1626), markeert één van de omslagen in dit denken. Bacon, wetenschapper, jurist en filosoof, vader van het empirisme, bekend om zijn experimentele ‘Baconiaanse’ methode, schetst in dit verhaal zijn beeld van de ideale wetenschap. Uit het stukje proza blijkt duidelijk hoe Bacons agenda voor de toekomst eruit ziet. Vanuit de vooruitgang van de wetenschap wilde Bacon de controle van de mens over de natuur vergroten en daarmee eveneens het menselijke leven comfortabeler maken (bijvoorbeeld door het voorkomen en uitroeien van ziektes).

Uit het sprookje blijkt duidelijk hoe Bacons agenda voor de toekomst eruit ziet

The New Atlantis vangt aan bij een Europees schip dat, na ergens in Midden-Amerika verdwaald te zijn geraakt, strandt op een eiland genaamd Bensalem (Bacon situeert het verhaal bewust op een eiland; hiermee vergroot hij het contrast met het ‘onwetende Europa,’ dat nog niks van wetenschap weet). De bemanning wordt, na strenge controle door de Conservator of Health, op het eiland toegelaten, waar uitgebreid zorg wordt getroffen voor de zieken onder hen. Na een riant (doch gezond) diner ontvangen ze allen een doosje met witte pillen, die het herstel van de zieken moeten bespoedigen. Naarmate de Europese bemanningsleden langer op het eiland verblijven, raken ze meer bekend met de bewoners, de instanties en gewoontes. Langzaamaan wordt duidelijk dat de eilandbewoners uitermate ontwikkeld zijn en kundig in het bedrijven van allerlei verschillende disciplines.

Uiteindelijk draait op het eiland alles om het Salomon’s House: “the very eye of the kingdom.” Salomon’s House is het wetenschappelijke middelpunt van Bensalem, opgericht door de vroegere Koning Salomon met als doel “the study of the works and creatures of God.” Dit onderzoeksinstituut symboliseert Bacons wetenschappelijke idealen. Salomon’s House beschikt over allerlei geavanceerde technieken, methoden en middelen om onderzoek te doen. Zo zijn er grotten waar geëxperimenteerd wordt met het bevriezen en conserveren van lichamen. In de hooggelegen gebieden bestuderen sterrenkundigen de stand van de sterren en doen meteorologen weersvoorspellingen. Er worden mineralen en grondstoffen geproduceerd, medicijnen ontwikkeld, dieren gehouden en tuinen onderhouden voor onderzoek. Tot slot zijn er de Chambers of Health: thermen met grote baden die dienen ter genezing van specifieke ziektes. Alles staat in het teken van de menselijke gezondheid en de natuur: Bacon wil deze beheersen. Door de macht en invloedssfeer van de mens te vergroten kan alles mogelijk worden gemaakt. Uiteraard allemaal met behulp van de moderne wetenschappen.

Elke vorm van berusting in het lijden wordt van tafel geveegd

Bacons New Atlantis is de agenda van de moderne tijd geworden. Het is opmerkelijk hoeveel van de door Bacon beschreven (destijds) futuristische uitvindingen in de werkelijkheid zijn gerealiseerd. Aan het eind van The New Atlantis (die overigens niet is voltooid) tekende hij een lijst op met zo’n dertig aspiraties voor de wetenschap. Op nummer 1: de verlenging van het leven. Hierna volgen onder meer ‘het herstel van de jeugd tot op zekere hoogte’, ‘de vertraging van de ouderdom’, ‘de genezing van ziekten die voor ongeneeslijk doorgaan’ en ‘de verzachting van pijn’. De breuk met de traditie kon niet groter zijn: elke vorm van berusting in het lijden wordt van tafel geveegd. Eveneens is hier sprake van een waardevrije benadering van de mens en de natuur: het gaat Bacon niet om wat goed of slecht is, maar om feitelijke wetenschap. Hiermee verschuift de traditionele nadruk op de ziel en de geest naar het lichaam: dit moet geperfectioneerd worden. De crux van het geheel wordt treffend verwoord in de doelstellingen die Bacon toeschrijft aan het Salomon’s House:

“The end of our foundation is the knowledge of causes, and secret motions of things; and the enlarging of the bounds of human empire, to the effecting of all things possible.”

De klassieke opvattingen van ethiek (bijvoorbeeld Aristoteles’ deugdenethiek) richtten zich op doel en middel en beschreven het belang van een gebalanceerde ziel. Bij Bacon gaat het om kennis van oorzaak en gevolg, de beweging van dingen, en gezondheid van het lichaam. De goddelijke orde vervangen door een wetenschappelijke orde en zo de wereld beheersen door middel van kennis. Bacon’s lijfspreuk was scientia potentia est – kennis is macht. Ironisch genoeg is Bacon overigens zelf uiteindelijk aan de wetenschap ten onder gegaan. Tijdens het onderzoeken van de mogelijkheden om met sneeuw vlees te conserveren liep hij een longontsteking op die hem fataal is geworden.

De wetenschap (in het bijzonder de geneeskunde) heeft zich inmiddels zo ontwikkeld dat onze levensverwachting met tientallen jaren gestegen is. Geheel in lijn met Bacons idealen geldt tegenwoordig over het algemeen: een langer leven is een beter leven. Wat Bacon waarschijnlijk niet heeft voorzien, is dat het wettelijk mogelijk zou worden om te bepalen een leven te beginnen of stop te zetten. Abortus is een gevoelige kwestie, maar is in Nederland al enkele tientallen jaren gelegaliseerd. Euthanasie is onder bepaalde voorwaarden mogelijk en die voorwaarden worden steeds meer versoepeld. Toch is dit vraagstuk nooit waardevrij en puur feitelijk geweest, en ook nu is de vraag naar de kwaliteit van het leven nog altijd van belang: zie de discussie omtrent de ‘wet op voltooid leven.’ Misschien is er een nieuw besef ontstaan ten aanzien van het menselijk leven: dat het verlengen hiervan met behulp van geneeskundige behandelingen niet altijd tot een leven leidt dat het nog waard is om geleefd te worden. Het menselijk lichaam is dan toch, ondanks alles wat eraan gesleuteld, gepoetst en opgelapt kan worden, feilbaar. Het volledig naar onze hand zetten kunnen we niet.

Door wetenschappelijke reproductie kan de mens werkelijk onsterfelijk worden

Een rode draad in het werk van de Franse schrijver Michel Houellebecq, goed zichtbaar in de roman Mogelijkheid van een eiland (2005), is het ‘transhumanisme’. Deze stroming streeft ernaar de natuurlijke grenzen van het menselijk bestaan te doorbreken en de evolutie in eigen hand te nemen. Door klonen en genetische manipulatie wil men het leven verlengen of zelfs reïncarneren. In deze roman gaat het (net als in The New Atlantis) om een eiland: een futuristisch eiland. Houellebecq beschrijft twee werelden: een hedendaagse en een toekomstige. Het hoofdpersonage Daniel, dat zich gedurende het verhaal bewust wordt van het verval van het menselijk lichaam en de feilbaarheid van de mensheid, sluit zich aan bij de Elohimieten. Deze sekte ambieert met behulp van de wetenschap de grenzen van de menselijke natuur te overschrijden: ze pogen het menselijk lichaam én het menselijk karakter te klonen. Door wetenschappelijke reproductie kan de mens werkelijk onsterfelijk worden en elk lichamelijk lijden uitwissen. Ze blijken succesvol, want zo’n 2000 jaar later wordt het verhaal verteld vanuit het perspectief van Daniel25: de 25e Daniel in de geslachtslijn. In een poging zich de geest van zijn voorvaderen eigen te maken, leest hij de door hun bijgehouden logboeken en schrijft zelf een volgend hoofdstuk. De menselijke essentie in digitale letters gevangen. In een afgesloten community brengt Daniel25 zo de dagen door, af en toe chattend met medelotgenoten zoals Marie23.

Het transhumanisme gaat een stap verder dan de Baconiaanse verlenging van het leven. Het gaat om het reproduceren van het leven – in het bijzonder het lichaam – zodra het tekenen van verval begint te vertonen. In plaats van te proberen pijn en de dood uit te stellen, is geaccepteerd dat het menselijk lichaam vergankelijk en sterfelijk is. Daarom wordt het verval voorkomen, en de mens gereproduceerd als het zich nog in ‘geschikte’ staat bevindt. In Mogelijkheid van een eiland leidt het transhumanisme op den duur tot een mechanische mensenmassa die afzonderlijk van elkaar in volledige isolatie leeft. Lichamelijk leed bestaat inderdaad niet meer, maar ook alle vormen van emotie en gevoel zijn afgekalfd. Van humanisme lijkt weinig meer over. In pogingen mensen te vervangen door fysiek betere exemplaren, is elke vorm van menselijkheid verloren gegaan.

In hoeverre zijn wij nog overgeleverd aan die natuur?

Bacons The New Atlantis was science-fiction ‘avant-la-lettre’. Houellebecqs Mogelijkheid van een eiland is voor ons een even onwaarschijnlijk scenario als Bacons ideeën dat waren voor diens tijdgenoten. Maar toch, je hond vervangen door een genetische kopie als hij zijn einde nadert: het is inmiddels al geen toekomstscenario meer. Het voorstel voor een ‘wet op voltooid leven’ is in zekere zin een stap verder in de richting van het transhumanisme. Beide hebben te maken met een uitbreiding van het zelfbeschikkingsrecht en de mogelijkheid om het menselijk leven vorm te geven.  Steeds meer trotseren wij, mensen, de natuur en geven ons niet meer over aan de grenzen die zij voor ons bepaalt als het gaat om leven en dood. Dit roept vragen op over wat een mensenleven waard is, wat zijn essentie en plek in de natuur zijn, en vooral: in hoeverre zijn wij nog overgeleverd aan die natuur? In beide scenario’s nemen wij het heft in eigen handen. De fictie – vooral science-fiction – loopt vooruit op de werkelijkheid. De huidige science-fiction is weldra achterhaald.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie
  • Interessant artikel! In het kader van de (medische) ethiek zijn er er dezelfde vragen over orgaandonaties (inmiddels bij wet geregeld), maar ook het vooraf laten testen op het Down Syndroom, IVF, bestrijding van Parkinson dmv kweken van stamcellen, etc... Misschien zit het juist in de menselijke natuur zelf om zijn zijn zelfbeschikkingsrecht op te rekken. Totdat hij tegen een bepaalde grens oploopt die wij nu nog niet kunnen zien.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven