Wikimedia Commons

Waarheid in vele vormen

Eerlijkheid duurt het langst en je mag niet liegen. Je kunt maar beter altijd eerlijk zijn want leugens komen vroeg of laat uit en het is niet eerlijk dingen te verzwijgen. We verwachten ook dat anderen eerlijk zijn, omdat we anders niet weten wat hun uitspraken waard zijn. Dat kan vervelend uitpakken, zoals voor Peter die te vaak ‘wolf’ riep. Nadat hij zijn dorpsgenoten tot drie keer toe voor niets de berg op had laten rennen omdat hij wél wolf had geroepen, maar er géén wolf was, werd hij genegeerd toen er echt een wolf voor zijn neus stond. Hij werd met huid en haar opgegeten. Tja, dan had hij eerder maar niet moeten liegen.

Tegen kinderen gaan we iets losser om met de regels, we liegen iets makkelijker. De ‘leugen’ rond Sinterklaas, een verhaal over een mooie boerderij waar de hond wel 80 jaar zal worden of vertellen dat een kusje op de zere knie zal helpen: dat kan nog wel. Maar nu je volwassen bent verwacht je dat anderen eerlijk zijn en dat geldt zeker voor je dokter: een arts moet je volledig inlichten en vertellen waar het op staat. Zo leert de medisch student al dat je een testuitslag, goed of slecht, het beste meteen kunt mededelen. Daarna kun je het met de patiënt hebben over verschillende behandelopties en de prognose. De eed van Hippocrates schrijft voor: dokters zullen, naast ziekten genezen en lijden verlichten, hun patiënt goed inlichten.

Toch kun je je afvragen of dit betekent dat de waarheid altijd goed is. Neem het voorbeeld van het kusje op de knie. We zullen het erover eens zijn dat het geen zin heeft een gevallen kind de waarheid te vertellen, door te zeggen dat een kusje helemaal niet zorgt dat de pijn over gaat. Hoe zouden we dit nu moeten noemen? Een “leugentje om bestwil”? Een kusje op de knie kan namelijk helpen, ook al werkt het niet echt. Eerlijk zijn heeft niet altijd zin en de waarheid heeft vele vormen: het kan nodig en levensreddend zijn – denk aan een patiënt die moet weten dat hij HIV heeft, zodat hij zijn partner kan beschermen voor een infectie.

Waar is een uitspraak die gewoonweg werkt.

Maar de waarheid kan ook onnodig en zelfs schadelijk zijn. Wat heeft het voor zin om iemand met een oorsuis te vertellen dat het wel levenslang zo kan blijven? Dit stukje waarheid kan een arts wellicht beter voor zich houden, en vertellen dat het gewoon over kan gaan. En misschien helpt het wel om een mevrouw met chronische hoofdpijn te vertellen dat haar maagzuurpilletjes, die ze gaat slikken voor haar maag, ook zouden kunnen helpen tegen hoofdpijn. Een huisarts die ik ken laat zijn kinderen, als ze hangerig zijn en zich ziek voelen, een snoepje nemen uit een heel serieus uitziend doosje. Dit medicijn noemen hij en zijn kinderen een placebootje, en het helpt wonderwel.

Maar het is moeilijk is om een dergelijk leugentje om bestwil toe te laten, want waar ligt de grens? Kan de waarheid het raam uit? Een dokter die, zonder rekening te houden met de waarheid, kan zeggen wat hem goeddunkt neigt snel naar paternalisme: ‘doe dit nu maar mevrouwtje, dan komt het heus wel goed’. Zo’n houding is funest voor de arts-patiënt relatie. En wanneer iedereen – artsen, advocaten, vaders en caissières – altijd kan liegen, dan wordt taal onmogelijk. Je kunt de woorden van een ander niet voor waar aannemen en die ander weet ook nooit of ze jou wel moet geloven. Doemscenario: de samenleving wordt een chaos. Voor we het weten zijn we allemaal Peters die worden opgepeuzeld door een wolf...

De waarheid is dus zeker van waarde, maar we kunnen haar op verschillende manieren definiëren. Hier wordt eerst de meest voor de hand liggende definitie genoemd en daarna een alternatieve, misschien wel meer aantrekkelijke definitie. Allereerst kunnen we de waarheid zien als een uitspraak die correspondeert met een feit in de werkelijkheid. Laten we voor het gemak zeggen: een wetenschappelijk vastgesteld feit. Dit is hoe Aristoteles waarheid zag. Iets dat in de werkelijkheid zo is, is waarheid. Iets dat geen feit is, is een leugen.

Een kusje op de knie kan helpen, ook al werkt het niet echt.

Wanneer we deze theorie in de praktijk brengen, is het een leugen om te zeggen dat een kusje op de knie zal helpen. Dat is immers geen wetenschappelijk feit. Maar er is een andere definitie mogelijk. In plaats van de waarheid te zien als een uitspraak die moet corresponderen met een wetenschappelijk feit, kun je de waarheid pragmatisch zien. Waar is een uitspraak die gewoonweg werkt. Een uitspraak die in het belang is van de leden van een gemeenschap waarbinnen de uitspraak wordt gedaan, is waar. Het klinkt misschien raar, maar het is een praktische definitie van waarheid: op deze manier is het geen liegen om te zeggen dat een kusje op de knie helpt. Het werkt namelijk!

We hoeven niet bang te zijn dat, met deze pragmatische waarheid, iedereen kan zeggen waar hij zin in heeft zonder een leugenaar te zijn. Peter die ‘Wolf!’ roept terwijl er geen wolf is, liegt volgens de correspondentietheorie en ook volgens de pragmatische definitie, omdat er geen praktisch succes uitgaat van zijn uitspraak. Wanneer er echter wél een wolf is, kan Peter ook ‘Beer!’ roepen naar zijn dorpsgenoten. De uitspraak klopt wetenschappelijk gezien niet, maar het effect is goed: de dorpelingen komen om de kudde te beschermen. Soms is een pragmatische waarheid zelfs nuttiger dan de feitelijke: vrouwen die belaagd worden in een steeg kunnen beter “BRAND!” roepen dan “help er is hier een engerd!”. Waar is niet dat wat correspondeert met een wetenschappelijk feit. Waarheid ligt in een uitspraak die praktisch succes meebrengt, of het nu een wetenschappelijk feit is of niet.

Want stel je voor: mijn oma, 93 jaar oud, af en toe in de war maar nog wel zelfstandig, krijgt een ongeneeslijke vorm van kanker. Vanaf het moment dat haar dit wordt verteld, zal zij leven in angst voor ziek zijn, pijn en de dood. Maar zo lang ze het niet weet, leeft ze haar leven zonder angst voor een ziekte waar niets meer aan te doen is. Misschien kunnen we het haar dus beter niet vertellen... Liegen mag niet en eerlijkheid duurt het langst, maar soms moeten we de feitelijke waarheid, die schade doet en niet nuttig is, links laten liggen. Laat de pragmatische waarheid zegevieren.

Gerelateerde artikelen
Reacties
4 Reacties
  • Interessant Rosalie! Vorige week een vergelijkbaar stuk in de Frankfurther Allgemeine over witte leugens van politici en hun recente parlementaire enquete aangaande te dure straaljagers.

    http://www.faz.net/aktuell/politik/politik-und-luege-nichts-als-die-wahrheit-12314167.html

  • Waar!

  • Willem Schnoor,

    Ha die Roos,

    Pragmatische waarheid = waarheid ie werkt. Maar nu ook even verder: een "dingetje", zoals ze tegenwoordig zeggen. Waarheid die werkt, maar voor wie werkt die waarheid dan? Voor de brenger of voor de ontvangen? Het voorbeeld van de vrouw die "Brand!" roept terwijl ze belaagd wordt in een steeg kan voor haar goed werken; er komt wellicht iemand kijken die wel wil blussen. Maar die wordt geconfronteerd met een engerd en loopt daarbij zelf mogelijk risico en heeft dus helemaal geen belang bij deze "werende pragmatische waarheid".

    Of het omaatje van 93: wordt haar niet het recht ontnomen om zich voor te bereiden? Inlezen op pijnbestrijding, gesprek met de arts over wanneer het lijden ondraaglijk wordt, euthenasie-voorbereiding, etc.

    Voordat het een polemiek wordt ga ik snel stoppen. Kon het niet laten inhoudelijk te reageren maar daar ben ik dan ook je paps voor.

  • Teun Teunis,

    Geachte familie Schnoor,

    Hoewel ik niet de vader ben van Roos, zit ik met hetzelfde probleem als bovenstaand geformuleerd. De al dan niet 'leugenaar' neemt een beslissing voor een ander autonoom  wezen of autonome groep. Ik zie het niet altijd zo, maar mijn oma beschouwt zichzelf nog steeds als zelfstandig. Deze beslissing is per definitie paternalistisch, en daar probeert de huidige geneeskunde juist vandaan te bewegen; Roos, leuk om ook bij de nadelen hiervan stil te staan.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven