Wikimedia / Valentin Ramirez

Waarom Rusland de Krim nooit zal opgeven

Na de euforische berichtgeving over het vertrek van Viktor Janoekovitsj en de overwinning van de demonstranten op het Onafhankelijkheidsplein (Majdan) in Kiev sijpelde begin vorige week minder geruststellend nieuws door. Nieuwe spanningen in Oekraïne, ditmaal op het schiereiland de Krim, zorgden opnieuw voor oproer en geweld. Wat dit weekend volgde was een diplomatiek schimmenspel, met als inzet de opkomst bij de komende G8-top in Sotsji. De Russische soldaten en helikopters maakten een van de meest fundamentele geopolitieke vraagstukken van de Oekraïne-kwestie zichtbaar: waar ligt de grens tussen de Russische en Europese invloedssfeer? Waar in Europa een levendig politiek debat heerst over nut en noodzaak van Europese steun aan Kiev, lijkt de Russische reactie, gezien de mobilisatie op het schiereiland de Krim, eenduidiger.

Toenadering van Oekraïne tot de Europese Unie zou het prestige van de Euraziatische Unie omlaag halen.

Welke uitkomst deze crisis ook krijgt, Ruslands reactie toont dat Rusland nooit vrijwillig (geweldloos) zal dulden dat de Krim uit haar invloedssfeer verdwijnt. Hoe is deze houding te verklaren? En waarom is de uitkomst van dit conflict nu al historisch te noemen? En welke factoren bepalen de houding van Rusland tegenover de Krim? In de Groene Amsterdammer van 6 februari jongstleden maakt politicoloog Anatol Lieven de afweging tussen psychologisch-culturele en machtspolitieke beweegredenen voor president Vladimir Poetin en zijn minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov om het buitenlands beleid van Rusland te verklaren. De situatie in de Krim toont dat het mes aan twee kanten snijdt. Er zijn namelijk minstens vier verklaringen aan te wijzen waarom Rusland de Krim nooit zal opgeven en met militair machtsvertoon reageert op de spanningen in Oekraïne. De machtspolitieke en culturele factoren doen hierbij weinig voor elkaar onder.

De meest zichtbare (en in de media meest genoemde) is de strategische factor. De Russische vloot is gestationeerd op het schiereiland, dat daarmee een van de belangrijkste militaire bases is van Rusland. Het verklaart waarom Rusland onder het mom van een militaire oefening soldaten naar Oekraïne kan sturen. Verlies van de Krim heeft desastreuze gevolgen voor Ruslands strategische positie in de Zwarte Zee-regio.

Nauw aansluitend op deze strategische overweging zijn de machtspolitieke belangen die Oekraïne heeft voor Rusland. Poetin is in november 2011 begonnen aan een voor Rusland ongekend soft power project; de (oprichting van de) Euraziatische Unie en de daarop aansluitende douane-unie. Dit economisch en politiek verbond van Rusland met verschillende landen uit de voormalige Sovjet-Unie kan gezien worden als Poetins antwoord op de Europese Unie en wordt door hem zelf begrepen als een voorwaarde voor een stabiel en bestendig Rusland. Met voordelige gasleveringen lukt het Rusland tot nu toe telkens om landen die in de nabije toekomst mogelijk toenadering zullen zoeken met Europa (zoals Armenië in september 2013 ) of zelfs al EU-lid zijn (zoals vorige week nog Hongarije) aan zich te binden. Toenadering van Oekraïne tot de Europese Unie zou het prestige van de Euraziatische Unie omlaag halen, al helemaal omdat Oekraïne historisch gezien een van de meest trouwe bondgenoten van Moskou is.

Verlies van Oekraïne aan het westen betekent verlies van een van de wortels van de Russische cultuur.

Een derde kwestie is die van de minderheden. Op de Krim, maar ook in het oosten van Oekraïne, is de Russische minderheid groot. Waar deze groep zich tijdens het maandenlange protest in Kiev relatief stil hield, ontstond met het afzetten van Janoekovitsj een gigantische, en op sommige plaatsen ook gewelddadige, oproer. De afkeer van de Russen tegen de ‘fascisten en extremisten’ op het Majdanplein (retoriek die Poetin zondag ook gebruikte om de militaire actie op de Krim te rechtvaardigen) is gezien het recente verleden gegrond. Waar de rechten van Russische burgers onder Janoekovitsj gewaarborgd waren, is het historisch verre van vanzelfsprekend dat dit onder een nieuw regime ook het geval zal zijn. In Estland en Letland, waar ook grote Russische minderheden bestaan, leidde de onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie tot segregatie binnen de maatschappij tussen etnische Russen en de plaatselijke etnische meerderheid. Russen werden hierbij tot tweederangs burgers gedegradeerd, met eigen paspoorten en rechten. Dit Baltische doemscenario verklaart de angst en het fanatisme van de Russische minderheid in Oekraïne.

Een laatste, minder makkelijk hard te maken verklaring voor Ruslands houding tegenover de Krim en Oekraïne als geheel is van culturele aard. Meer dan welk ander land dan ook zit Oekraïne namelijk in het culturele DNA van Rusland. Tot aan de dertiende eeuw, toen de Mongolen Rusland veroverden, was Kiev het centrum van een bloeiende Russische staat die zich wat betreft welvaart kon meten met westerse middeleeuwse mogendheden. Ook in de moderne geschiedenis heeft Oekraïne, en in het bijzonder de Krim, een fundamentele rol gespeeld voor de identiteit van Rusland en de Sovjet-Unie. De Krim-oorlog, de gruwelen van de hongersnood onder Stalin en de daaropvolgende Duitse invasie, de lofprijzingen van Gogol, Tolstoj en Tsjechov op Oekraïne en de Krim in het bijzonder, allen zorgen ze ervoor dat het land door veel Russen onlosmakelijk wordt verbonden met hun eigen geschiedenis en identiteit. Verlies van Oekraïne aan het westen betekent verlies van een van de wortels van de Russische cultuur. Hoewel de Krim niet altijd tot Oekraïne heeft behoord, wordt het schiereiland als Russisch bastion en houvast gebruikt om invloed in Oekraïne te houden. In een land waar een wetenschappelijk taboe heerst op de mogelijk Scandinavische oorsprong van de eerste Russen, mogen deze culturele overwegingen niet worden onderschat.

Bovengenoemde factoren verkleinen de kans dat Rusland Oekraïne/de Krim zonder slag of stoot zal opgeven. Wat er de komende tijd ook gebeurt in de regio, het zal voor het Europese uitbreidingsproces van historische waarde zijn. Mocht de EU besluiten om zich verder in te spannen om Oekraïne aan zich te binden, zal het voor het eerst zijn dat de succesvolle uitbreidingsstrategie van soft power op hard power stuit. De relatieve vrede en welvaart die de EU verschillende landen ten oosten van het IJzeren Gordijn heeft gebracht, kwam tot stand uit wederzijdse wil tot samenwerking. De Russische inmenging in het Oekraïense conflict problematiseert een dergelijke benadering en vergroot de kans op een definitieve opsplitsing van het land. Met dit soort doemscenario’s in het achterhoofd lijkt het erop dat Ruslands opstelling de wil, kracht en reikwijdte van de EU meer dan ooit op de proef zal stellen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
1 Reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven