Flickr / National Library of Ireland

Wat deden kranten voordat ze facts checkten?

Na een uitgebreide maaltijd buiten de deur, met veel wijn op, wil ik nog wel eens goede ideeën krijgen. Zo denk ik vaak: “wat zou het toch een uitvinding zijn als een restaurant ook een aantal slaapkamers zou aanbieden om na het eten een tukje te doen.” Mijn vriendin wijst me er dan altijd op dat ik zojuist het hotel heruitgevonden heb. Maar zo hebben we allemaal wat, want mijn vriendin wil op dit soort momenten nog wel eens de volgende ingeving krijgen: “zou het niet wat zijn als je nu niet zelf achter het stuur hoeft te kruipen of op de fiets hoeft te stappen om thuis te geraken en dat je ook niet in zo’n helverlichte tram hoeft te stappen. Zouden mensen niet staan te springen voor een soort kleine tram met veel privacy, bijvoorbeeld ter grote van een doorsnee personenauto?”

Een vergelijkbaar, maar vele malen pijnlijker tafereel moet zich een tijd geleden hebben afgespeeld op verschillende krantenredacties. “Kom,” dacht iemand, “laten we eens uitspraken van politici, bedrijven en organisaties nemen en kijken of die uitspraken op waarheid gebaseerd zijn.” Dat idee werd bepaald goed ontvangen. Scheidend hoofdredacteur van de NRC-Next Rob Wijnberg introduceerde ooit de NextCheck en sindsdien is er geen houden meer aan. Bij de afgelopen verkiezingen waren niet de holografisch weergegeven zetelaantallen, maar de feitencheckers de grote noviteit.

Heeft de Nederlandse pers zojuist het nalopen en controleren van feiten heruitgevonden?

Heeft de Nederlandse pers zojuist het nalopen en controleren van feiten heruitgevonden? Als dat daadwerkelijk zo is, dan is dat ronduit beangstigend. Het is beangstigend in de mate waarin een slager die trots verkondigt “Nu! Gehakt gemaakt van dieren!” beangstigend is. Waar was al dat gehakt dat ik hiervoor van hem heb gekocht van gemaakt? De populariteit van de nieuwe rubriek feiten checken doet de vraag oprijzen: wat deden de Nederlandse journalisten voordat ze het nalopen en controleren van feiten ontdekten als hun nieuwste vorm van nering?

Er bestaat een kans dat de lancering van de factchecker een marketingtruc is van het niveau “Heden zalige, verse appels te koop!”[1] Het zou belachelijk zijn als kwaliteitskranten en serieuze nieuwsprogramma’s met zo’n doorzichtige reclamestunt komen aanzetten, toch, in werkelijkheid is het allemaal nog akeliger. Indien u wilt weten hoe akelig, dan kan u er Flat Earth News (2009) van Nick Davies eens op naslaan.

Davies vertelt in zijn boek uitgebreid over het ruim dertig jaar durende verval van de Britse media. Hij laat zien hoe Britse nieuwsbladen vanaf de jaren ’80 allemaal werden opgekocht door ‘grocers’ (letterlijk: kruideniers) die de nieuwsmedia voornamelijk zagen als producten die efficiënter en met grote winstmarges aan de man gebracht konden worden. Waar dit toe leidde is het huidige Britse mediaklimaat. Een klimaat waarin zowel politici, beroemdheden als ouders van ontvoerde kinderen mogen verwachten dat de pers hun voicemails hackt, hun eventuele strafbladen op illegale wijze uit vertrouwelijke overheidsdata-bases vist én dat alle roddels, suggesties en leugens níet gecheckt zullen worden. Malle Britten ook, zult u geneigd zijn te denken. Die malle Britten met hun schreeuwende tabloids, prinsessen-jagende paparazzi en hysterische celebritycultus. Zo makkelijk komen we er echter niet van af. Davies’ argumenten en analyses beperken zich zeker niet tot de overzijde van het Kanaal.

In Flat Earth News wordt een heel systematisch punt gemaakt: binnen de media is enerzijds een tekort aan middelen en tijd en anderzijds een overmatige eis om scoops en smeuïge verhalen te publiceren. Dit zijn natuurlijk allebei gevolgen van de wens om een zo hoog mogelijke winstmarge te bereiken. Maar het zijn wel twee gevolgen die de nietsvermoedende mediaconsument in een verontrustende doubble whammy gevangen houden: de lezer/kijker/surfer krijgt steeds méér en steeds spannender nieuws voorgezet, terwijl het steeds mínder onderzocht, steeds mínder gegrond is.

Volgens de woordvoerder van het Havenbedrijf Rotterdam zijn zeehonden sociale dieren

Daar is niets typisch Brits aan. Ook in Nederland is iedereen te druk, te onderbetaald. Veel journalisten herschrijven alleen nog maar berichtjes van het ANP, churnalism genoemd door Davies. De redactievloer van het ANP op haar beurt schijnt de meeste burn-outs per vierkante centimeter van het hele medialandschap te hebben.[2]

In Nederland was het voorlopige hoogtepunt van de medialogica die drijft op snelheid en spannendheid in plaats van op kritiek, rust en expertise de self-fullfilling prophecy in Haren; mondiaal gesproken is het hoogtepunt de oorlog in Irak. Davies laat overtuigend zien dat de moderne nieuwsmedia manipuleerbaar en weerloos was (en nog steeds is) tegenover de macht van de Amerikaanse regering en de denderende wil van de Bush administration om Saddam te pakken te krijgen. De pers is al vrij lang geen luis meer in de pels, maar eerder een voorspelbaar instrument van mensen met genoeg geld en macht.

Journalisten hebben niet meer de tijd, niet meer het geld om berichten na te gaan. Dat betekent dus niet dat journalisten vuile ratten zijn, het betekent dat hen het werk onmogelijk gemaakt wordt. Journalisten hebben de tijd niet meer om zelf uitspraken en feitelijkheden voor hun rekening te nemen. Het liefst schrijven ze daarom alles toe aan woordvoerders, interviewees en al dan niet legitieme experts. Mijn favoriete nutteloze toeschrijven van de afgelopen tijd is: “volgens de woordvoerder van het Havenbedrijf Rotterdam zijn zeehonden sociale dieren,” Laat deze uitspraak even op u inwerken. Wordt de sociaalheid van zeehonden begrepen als iemands mening? Was hier een expert aan het woord? Hier zien we medialogica aan het werk: er zit een zeehond vast op de tweede Maasvlakte – nieuws! Er is echter te weinig tijd om de uitspraken van de woordvoerder van het Havenbedrijf Rotterdam betreffende basale biologische bevindingen te bevestigen bij een tweede bron.

Gelukkig hebben we nu de factchecks. Dan weet u nu zeker dat íedere werkdag één uitspraak in de Nederlandse media volledig doorgelicht, uitgeplozen en gecheckt wordt. Toch vrees ik dat de factcheck een hype is. En u weet wat er met hypes gebeurt, kijk de feiten er maar op na.


[1] Dit in verwijzing naar een mop waarin een man bij zijn groenteboer het bord “Heden zalige, verse appels te koop!” ziet staan. Verbaasd vraagt de man aan zijn groenteboer “Zijn die appels morgen niet meer te koop dan?” “Jawel” zegt de groenteboer beschaamd en noteert: “Heden zalige, verse appels te koop!”. “Heb je ook vieze appels?” “Nee.” zegt de groenteboer. “Heden zalige, verse appels te koop!”, “Verkoop je ook ouwe appels?” vraagt de man “Nee.” “Heden zalige, verse appels te koop!” Tot slot vraagt de man: “Verhuur je ook appels?” waarop de groente boer uit eindelijk slechts “Heden zalige, verse appels te koop!” op z’n krijtbord heeft staan. Zo werkt marketing namelijk.

[2] Dit is mij bevestigd door meerdere bronnen.

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Goede vraag, Thomas! Ik vind alinea 2 en 3 heel sterk. Prachtige basis voor een opiniestukje in een grote krant, lijkt me?

    Churnalism, winstmaximalisatie en de opmars van 't internet zijn natuurlijk serieuze bedreigingen voor kwaliteitsjournalistiek. Een open deur die ik toch graag in wil trappen, is dat de Nederlandse media (gelukkig) een divers gezelschap vormt. Daar zitten natuurlijk ANP-Ctrl-V'ers bij, maar ook mensen die hun werk serieus nemen en wel degelijk de 'luis in de pels' van machtige/rijke/invloedrijke actoren zijn.

    Behalve journalisten, hebben (of nemen?) ook lezers steeds minder tijd om artikelen te lezen. Dat heeft ook te maken met de kakofonie van informatie die dagelijks op ons af komt. Het lijkt alsof alles snel moet, het liefst op een smartphone-schermpje binnen drie tramhaltes. Journalisten komen er daardoor amper mee weg om genuanceerde stukken te schrijven. De lezer moet blijven lezen.

  • T., ik ben blij dat jij dit artikel mijn onderbuikgevoelens zo mooi weet te expliciteren. Factchecks - wat een onzin.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven