Water in Venetië: feit en fictie

Van de nood een deugd maken. Of zoals de Venetianen zeggen: Co l'aqua toca al culo, s'impara a nuar, 'wanneer het water je aan je reet staat, leer je zwemmen'. Net als wij Hollanders hebben ook de Venetianen een speciale band met het water, in zowel voor- als tegenspoed. Het was dan ook met de nodige fascinatie dat de Nederlandse media enige weken geleden berichtten over een uniek Venetiaans fenomeen: het acqua alta, waarbij de Noord-Italiaanse stad deels onder water komt te staan. Maar in plaats van degelijke journalistiek kregen we zelfs bij een kwaliteitskrant als het NRC een scheve voorstelling van de werkelijkheid voorgehouden.

Bij een combinatie van een warme woestijnwind (de Sirocco), daarmee gepaarde regenval en de tijding van de zee stroomt er water de lagune van Venetië in. Soms gaat het om kleine hoeveelheden, maar afgelopen maanden is het water in Venetië twee maal ruim 140 cm boven het ijkpunt gekomen. Normaal gebeurt dit slechts eens in de zoveel jaar en voor de media reden genoeg om een persbericht uit te laten gaan met wat leuke kiekjes van badende toeristen op piazza San Marco. Daarbij kwam ook vaak de zogenaamde redding van de stad ter sprake: de MOSE, een waterkering die al jaren vertraging heeft opgelopen en waarvan de voltooiing in 2014 (of 2016?) is gepland. Hoewel de media doen vermoeden dat de MOSE (een verwijzing naar de Italiaanse naam voor Mozes) dé oplossing voor het hoge water is, blijkt de realiteit een stuk gecompliceerder.

Wij zien de stad zich dagelijks in haar rijke culturele geschiedenis manifesteren, maar bij acqua alta grijpt juist de lagune de macht en herstelt zij de (natuurlijke) balans.

Ten eerste valt het namelijk allemaal wel mee met de overlast van het hoge water. Het ijkpunt ligt aanzienlijk lager dan de voetpaden en zelfs bij acqua alta van 140 cm kan je nog net met je laarzen door de stad lopen zonder natte voeten te krijgen. Wat in de volksmond hoog water wordt genoemd, betekent eigenlijk niets anders dan dat het water slechts in een deel van de stad voor ongeveer drie uur tot maximaal kniehoogte reikt — leren zwemmen heb ik hier dus nog niet. Volgens de lokale loodgieter sta je een half uur eerder op en kom je een half uur later thuis. Niks geen gedoe.

Daarnaast wordt de MOSE waarschijnlijk alleen in werking gesteld bij extreem hoog water (dat wil zeggen tegen de 150 cm) waardoor je op piazza San Marco, het laagste deel van de stad, toch nog zo rond de honderd keer per jaar je laarzen zult moeten dragen. Critici hebben bovendien gewezen op het effect van de waterkering op het delicate ecosysteem van de lagune dat in de twintigste eeuw al zoveel schade heeft opgelopen door zware industrie in het nabijgelegen Marghera. Simpelweg een dijkje om Venetië leggen, zoals een lezer van het NRC voorstelde, voldoet dus niet. Ten slotte zal de MOSE de stad maar tijdelijk 'beschermen', omdat het systeem al over ongeveer een halve eeuw door de stijgende zeespiegel en het zinken van de stad onbruikbaar zal zijn. Het feit dat zo'n tijdelijke oplossing meerdere miljarden (!) euro's heeft gekost, wekt daarom — niet geheel verwonderlijk — verontwaardiging bij de Venetianen. Kortom, er kunnen aardig wat kanttekeningen bij de Nederlandse berichtgeving worden gezet.

Bovendien hebben we niet alleen te maken met een ecologisch probleem, maar vooral met een culturele paradox. Niet bloed, maar water stroomt namelijk door Venetiaanse aderen. Precies het onvoorspelbare karakter van de lagune bood de stichters van Venetië (volgens de mythe vluchtend voor binnenvallende barbaren) een veilige haven. Jarenlang kon de Venetiaanse Republiek zich er bovendien op beroemen nooit ingenomen te zijn; vijandige vloten strandden in de onberekenbare dieptes van de lagune, voordat ze ook maar in de buurt van de stad kwamen. Het is dus niet voor niets dat Venetië als één van de weinige Middeleeuwse steden geen stadsmuren had: de lagune was haar natuurlijke verdediging.

Uiteraard is er ook altijd de strijd tegen het water geweest. Stromen werden omgelegd, oevers verbreed, kanalen drooggelegd en al in 1501 werd er door de Venetiaanse staat een orgaan in het leven geroepen dat zich moest buigen over dergelijke kwesties. Toch is er eerder sprake van symbiose dan van strijd. Venetië en de lagune leven in harmonie, waarbij nu eens de stad, dan weer het water de overhand heeft. Tot aan de val van de Venetiaanse Republiek in 1797 werd dit symbolisch verbeeld tijdens een ceremonie waarbij de Doge de lagune huwde door een gouden ring in het water te werpen.

Volgens de lokale loodgieter sta je een half uur eerder op en kom je een half uur later thuis. Niks geen gedoe.

Heden ten dage zien wij de stad zich dagelijks in haar rijke culturele geschiedenis manifesteren, maar bij acqua alta grijpt juist de lagune de macht en herstelt zij de (natuurlijke) balans. Het totaal uitbannen van het acqua alta bedreigt deze harmonie en daarmee de culturele en historische identiteit van Venetië. Om een foutieve beeldspraak te hanteren: je kan de Venetianen wel uit het water halen, maar het water niet uit de Venetianen.

Een Venetiaanse vriendin noemt me hierom een romantico zonder realiteitsbesef. En eigenlijk heeft ze gelijk. Venetië probeert namelijk sinds jaar en dag het water te temmen en de MOSE is slechts haar meest recente troef. Het is de huidige representatie van de eeuwenoude verwevenheid van stad en lagune, maar daarmee tevens een blijvende herinnering aan de historiciteit van deze plaats. Tegelijkertijd blijkt uit de berichtgeving in de media maar eens te meer dat voor de buitenwereld Venetië als stad allang niet meer bestaat. Zij is een idee, een mythe en het acqua alta is niets meer dan een bevestiging hiervan. Het water verankert de stad dus weliswaar in de geschiedenis, maar mythologiseert haar eveneens. Daardoor geeft het acqua alta ons bovenal inzicht in de paradoxale relatie tussen Venetië en de lagune, tussen feit en fictie en vooral tussen de diffuse lijn daartussen — zelfs als je geen romanticus bent. 

Gerelateerde artikelen
Reacties
3 Reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven