Flickr / Radio Nederland Wereldomroep

We binden ons kapot

Tijd voor nieuwe verkiezingen! Tijd voor nieuwe frames! Ik heb er eentje in de aanbieding, voor wie wil, te gebruiken binnen discussies rondom sociale cohesie, identiteit en integratie. Zéér bruikbaar dus. Let op, komt ie: “Nederland moet een systeem van tegenbindingen zijn, niet van binding!”

Ik ontleen deze frame aan Kees Schuyt. In zijn essaybundel Steunberen van de Samenleving (Amsterdam University Press, Amsterdam 2006) verdedigt hij deze stelling, die – volgens mij – handvatten biedt om het publieke discours rond de multiculturele samenleving om te buigen. En als we naar Denemarken kijken, is het klappen van een gedoogconstructie van een minderheidskabinet met een anti-immigratie partij, daar een uiterst geschikt moment voor. Er is tijd en ruimte ontstaan voor een nieuw politiek geluid, dat beweert: “Nederland gaat niet kapot aan een gebrek aan binding, maar juist aan een ambitie tot te veel!” Enige toelichting om deze frame succesvol in te laten dalen is nodig.

Nederland gaat kapot aan te veel binding!

Op dit moment hebben de termen ‘sociale binding’ of ‘sociale cohesie’ een volledig positieve connotatie. Toch schrijft Schuyt dat het ‘een goed bewaard sociologisch geheim’ is dat er ook een teveel aan sociale cohesie kan bestaan. Dit gebeurt wanneer de sociale binding van een land volledig wordt toegespitst op shared values, gelijkheid en gelijkvormigheid. Deze toespitsing gaat uit van een radicale gelijkheid van burgers, die moeizaam overeenstemt met de democratische werkelijkheid van diversiteit. Het resultaat is een sterke vorm van wij-zijdenken; want om ‘gelijken’ in te kunnen sluiten, is sociale uitsluiting van bepaalde andere groepen noodzakelijk.

Met andere woorden, volgens Schuyt werkt de overheersende nadruk op ‘de Nederlandse identiteit’ – op onze overeenkomsten in gewoonten, uiterlijk en waarden – destructief. Deze draagt bij aan een fragmentatie van de maatschappij, in plaats van dat deze wordt tegengegaan. Om deze reden kiest Schuyt voor een andere invalshoek: de democratie dient pluralisme als centraal uitgangspunt te nemen. Oftewel, dat er binnen een democratische samenleving altijd tegengestelde belangen, ideologieën en culturen bestaan. Dit moeten we niet bij voorhand afwijzen, maar erkennen. Volgens Schuyt laat dit perspectief de juiste functie van een democratie zien: de aanwezige ‘vijanden’ in een samenleving moeten worden veranderd in ‘tegenstanders’. Daarvoor zijn bepaalde ‘sociale uitvindingen’ vereist, die vorm krijgen in de maatschappelijke instituties van een democratie. Deze sociale uitvindingen creëren een ‘symbolische ruimte’ waarin burgers, die het principieel met elkaar oneens zijn en blijven, toch verbintenissen met elkaar aangaan, met als doel om zich geweldloos tot elkaar verhouden.

De sociale uitvindingen die Schuyt noemt zijn: het rechtsproces, academische vrijheid, religieuze tolerantie en pacifistische politieke acties. Twistende partijen maken zo van hun conflicten vormen van coöperatie. Daarbij ontkennen ze hun tegenstellingen niet, maar starten ze ‘tegenbindingen’ om te verhinderen dat ze vervallen tot vijandschap. Dít is de kracht van de democratie, stelt Schuyt. Bij een afwezigheid van shared values, wordt er nog steeds samengewerkt, maar dan op basis van zogeheten nevertheless values. Als we religieuze tolerantie als voorbeeld nemen, betekent dit: ondanks de persoonlijk gekozen geloofsinhouden van burgers, bestaat er, onder hen, tegelijkertijd, een gedeeld geloof in een wettelijk beschermde godsdienstvrijheid.

Nederland geframed als land van tegenbindingen, het is een optie om over na te denken. Waarschijnlijk doet de politicus die dit oppikt er goed aan om de termen ‘symbolische ruimte’ en ‘sociale uitvindingen’ buiten zijn publieke argumentatie te laten; het zou wat abstract kunnen klinken. Maar het punt dat Schuyt uiteenzet is elegant en pragmatisch. Een democratie vereist geen consensus, met één identiteit, van één volk. Integendeel! Een democratie moet gezien worden als een systeem van tegenbindingen, dat ervoor zorgt dat een samenleving met interne diversiteit op een vreedzame wijze bij elkaar blijft. De tegenbindingen koppelen de burgers, ook als ze geen inhoudelijke waarden delen. Het mogelijke succes van deze frame is dat ze hardnekkige wij-zijonderscheiden relativeert – en dat zou een verademing kunnen zijn voor velen.

Dit artikel verscheen ook op de blog van Bureau de Helling

Gerelateerde artikelen
Reacties
2 Reacties
  • Frits Leenders,

    Hallo. Sorry dat ik het zeg maar wat een gekunsteld verhaal. Pseudowetenschap van de bovenste plank. Wat met aanhangers van ideologieën ( waaronder de Islam) die een geheel eigen ( gesloten) systeem hebben, dat zij superieur achten en dat voorziet in alle aspecten van het maatschappelijk leven? Zouden die openstaan voor dergelijke Sociale Uitvindingen? (Vergelijk alleen al eens de universele verklaring mensenrechten en de islamitische versie ervan; dat is niet met elkaar in overeenstemming te brengen. Of het nou Sociale Uitvindingen zijn of Sociale Instituties zij belichamen een bepaalde gedeelde concensus / continuïteit in waarden en normen. De zogenaamde correcte politieke (zelfbenoemde ) elite gaat voorbij aan de (historisch) gegroeide realiteit en is alleen al vanwege haar doorgedreven (ideologische) cultuurrelativisme niet in staat door te dringen tot de kern van de betreffende problematiek en de daaronder liggende verhalen / oorzaken. De naweeën van het postmodernisme, de algehele (maatschappelijke) vertrutting en zelfingenomenheid hebben de ratio en de zelfkritiek naar de achtergrond verdrongen. Het gebrek aan ratio en het niet nemen van verantwoordelijkheid is stuitend. Zaken, onderwerpen die gevoelig zijn of waar men de vingers niet aan wil branden bestaan gewoonweg niet. Visie ontbreekt totaal. Zo wordt er niet gesproken over toekomstige bevolkingsgroei / bevolkingssamenstelling in relatie tot leefbaarheid, duurzaamheid of verregaande automatisering / robotisering. Dit omdat het het verhaal van migranten, vluchtelingen, integratie raakt. Ook naar die mensen is het niet eerlijk. Bij een economische crisis zijn zij de eerste die ervoor opdraaien. partijen als D'66 en Groen Links geven dan ook niet thuis. Wat met een toekomstscenario van meer dan 20 miljoen mensen waarvan hele grote groep laag- of ongeschoolde waarvoor geen werk is door crisis/ verregaande robotisering/ automatisering? Als dit ook nog via religeuze / etnische lijnen loopt, hetgeen onvermijdelijk is gezien de expliciete ontwikkelingsachterstand, dan kom je echt in de problemen. Misschien is het te lang geleden dat wij letterlijk hebben moeten vechten voor onze vrijheid en alles te vanzelfsprekend vinden. Ik zou zeggen lees een geschiedenisboek.

  • Frits Leenders,

    Hallo. Sorry dat ik het zeg maar wat een gekunsteld verhaal. Pseudowetenschap van de bovenste plank. Wat met aanhangers van ideologieën ( waaronder de Islam) die een geheel eigen ( gesloten) systeem hebben, dat zij superieur achten en dat voorziet in alle aspecten van het maatschappelijk leven? Zouden die openstaan voor dergelijke Sociale Uitvindingen? (Vergelijk alleen al eens de universele verklaring mensenrechten en de islamitische versie ervan; dat is niet met elkaar in overeenstemming te brengen. Of het nou Sociale Uitvindingen zijn of Sociale Instituties zij belichamen een bepaalde gedeelde concensus / continuïteit in waarden en normen. De zogenaamde correcte politieke (zelfbenoemde ) elite gaat voorbij aan de (historisch) gegroeide realiteit en is alleen al vanwege haar doorgedreven (ideologische) cultuurrelativisme niet in staat door te dringen tot de kern van de betreffende problematiek en de daaronder liggende verhalen / oorzaken. De naweeën van het postmodernisme, de algehele (maatschappelijke) vertrutting en zelfingenomenheid hebben de ratio en de zelfkritiek naar de achtergrond verdrongen. Het gebrek aan ratio en het niet nemen van verantwoordelijkheid is stuitend. Zaken, onderwerpen die gevoelig liggen of waar men de vingers niet aan wil branden bestaan gewoonweg niet. Visie ontbreekt totaal. Zo wordt er niet gesproken over toekomstige bevolkingsgroei / bevolkingssamenstelling in relatie tot leefbaarheid, duurzaamheid of verregaande automatisering / robotisering. Dit omdat het het verhaal van migranten, vluchtelingen, integratie raakt. Ook naar die mensen is het niet eerlijk. Bij een economische crisis zijn zij de eerste die ervoor opdraaien. Partijen als D'66 en Groen Links geven dan ook niet thuis. Wat met een toekomstscenario van meer dan 20 miljoen mensen waarvan hele grote groep laag- of ongeschoolde waarvoor geen werk is door crisis/ verregaande robotisering/ automatisering? Als dit ook nog via religeuze / etnische lijnen loopt, hetgeen onvermijdelijk is gezien de expliciete ontwikkelingsachterstand, dan kom je echt in de problemen. Misschien is het te lang geleden dat wij letterlijk hebben moeten vechten voor onze vrijheid en alles te vanzelfsprekend vinden. Ik zou zeggen lees een geschiedenisboek.
    Met vriendelijke groet,
    Frits Leenders historicus.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven