Flickr / Rafael Edwards

We're all mad here

BlastedSarah Kane1995
Lord of the FliesWilliam Golding1954
Beasts of No NationUzodinma Iweala2005

We zijn allemaal krankzinnig. Daarom gaat alle goede literatuur over waanzin. Werkend aan mijn debuutroman kwam ik er niet onder uit te schrijven over gekte, de diepe oerdrift die in ons allen verborgen zit.

Vorig jaar werkte ik op de Schrijversvakschool aan een toneelbewerking van een kort verhaal van Franz Kafka. In het kort: een man komt na een nachtdienst thuis bij zijn vrouw, die beweert dat hij niet een nacht, maar tien jaar weg is geweest. Mijn leraar vroeg waarom de man en vrouw in de loop van het stuk niet gek werden en waarom ze elkaar niet te lijf gingen. Ik antwoordde dat zoiets barbaars zou zijn. Niet iedereen gaat elkaar in een ruzie te lijf, dat zou waanzin zijn. Maar terwijl ik dat zei, wist ik dat het niet waar was. Iedereen die genoeg wordt getart, verandert in een barbaar. Is dat niet omdat de waanzin al in ons allemaal zit? Kafka voert de waanzin, in dit verhaal tenminste, niet ver genoeg door.

Overal vond ik de gekte terug

Vanaf dat moment ging ik het overal om me heen zien, in alle boeken die ik las. Van Dostojevski (het delirium van Raskolnikovs moord in Misdaad en Straf) tot Sylvia Plath (de manie van Esther Greenwood in The Bell Jar) en van Susan Hill (het gestoorde kind in I’m the King of the Castle) tot Roberto Bolaño (de bezeten dichtersgroep in De wilde detectives). Waar ik ook zocht (ik bespaar je de uiteenzetting van de westerse literatuurgeschiedenis), overal vond ik de gekte terug. Ik werkte een jaar lang aan Shakespearebewerkingen en zag Macbeth waanzinnig worden van macht, Hamlet van wraakgevoelens, Richard III van een minderwaardigheidscomplex en Lear van ouderdom. Noem (mij) een groot auteur en, als ik hem of haar gelezen heb, noem ik de waanzin in het werk.

Stellige overtuiging van mijn vermoeden bereikte ik na lezing van Sarah Kane, de Engelse toneelschrijver die in de jaren negentig in korte tijd een groot publiek veroverde met haar nietsontziend harde visie op de werkelijkheid. In haar debuut, Blasted, bevinden een journalist en verstandelijk beperkt meisje zich in een hotelkamer te midden van een door oorlog geteisterde stad. Wat volgt is een opeenvolging van wreedheden die nauwelijks te verteren zijn. Van verkrachting en moord tot opgegeten baby’s en martelingen. Het dieptepunt is een soldaat die de ogen van de journalist uit het gezicht zuigt en opeet.

Een journalist sprak Kane vlak na de première van haar toneelstuk en verweet haar een beest te zijn, verweet haar onmenselijkheid. Bleek uit het verzinnen van zulke gestoorde dingen en zo’n barbaarsheid niet haar eigen waanzin? Kane antwoordde rustig dat het inderdaad ziekelijk zou zijn zoiets te verzinnen, maar dat ze dat niet had gedaan. Ze had in de krant gelezen dat een agent undercover ging bij een groep hooligans van een voetbalclub. Toen de hooligans de agent ontmaskerd hadden, zogen ze hem een oog uit.

Literatuur wordt niet gemaakt om dingen te verzinnen

Literatuur wordt niet gemaakt om dingen te verzinnen. Lijken de bezigheden van kindsoldaten die Uzodinma Iweala beschrijft in Beasts of No Nation niet veel op die van de milities die elke dag Sudan teisteren? In Yukio Mishima’s The Sailor Who Fell From Grace With The Sea wil een groep jongens een bende vormen en proberen ze op verschillende mensen en dieren gruwelijkheden uit, om zichzelf uit te dagen. Zelfs schrijvers van op het oog kalmer werk als Proust, behandelden de waanzin van een verliefd persoon. Is Swann niet tot alles in staat om Odette tot de zijne te maken? Het zit in iedereen, alleen de vorm waarin de gekte naar buiten komt is bij iedereen anders.

Ik wist dat als ik een boek wilde schrijven over gekte, het moest lijken op het beste werk over waanzin dat ik ken. In William Goldings Lord of the Flies, te lezen als blauwdruk van de mensheid, stort een vliegtuig neer bij een onbewoond eiland en alleen een klas kinderen overleeft het ongeluk. De kinderen proberen zich vervolgens te redden op het eiland, waar afgunst, gekte en moord op de loer blijken te liggen. Eén groep kinderen vereert al snel een afgehakt hoofd van een wild zwijn, omgeven door maden en vliegen. Kinderen zijn fascisten. Het is de (rottend) vleesgeworden waanzin die ze aanbidden.

Mijn getarte hoofdrolspelers werden biologen, op onderzoek in de Aziatische jungle en noodgedwongen voor enkele dagen alleen gelaten door hun gidsen. In die context slaat de gekte toe. Of misschien was hij er altijd al. Overal, in iedereen. We hebben schrijvers nodig om dit te kunnen begrijpen. Het is zoals de Cheshire Cat zegt in Lewis Carrolls prachtig vreemde Alice’s Adventures in Wonderland: ‘We’re all mad here.’

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven