Flickr / WU Vienna

Zingeving op de Zuidas

“Thomas has shaken the study of economics as few ever have.” Zo luidt de recensie op bol.com van het boek ‘Economics of Good and Evil’. Dit zou iets kunnen zeggen over de goedgelovigheid van de bol.com recensist. Toch: het boek is in maar liefst 14 talen vertaald, Thomas Sedláček wordt veelal als Messias ontvangen. Ook 12 juni in Amsterdam in “De Nieuwe Poort”, het “Zingevingcentrum op de Zuidas” dat die avond geopend werd. Ik zat in het publiek tussen de financiële machines.

“Storytelling as a way to understand a complex world”, opent Sedláček zijn lezing. De complexiteit van CDO’s en andere gestructureerde financiële producten is een gegeven, en maakt het er omheen breien van een narratief dit niet juist nog complexer? Zijn uitgangspunt is simpel: economie draait uiteindelijk alleen maar om goed en kwaad. Het moet gezegd worden, in tijden van crisis zal iedere volledig andere positie dan de gangbare natuurlijk gauw worden ontvangen als een ‘nieuwe stem’.

Het figuur homo economicus speelt de hoofdrol, maar bestaat niet eens.

Kort is dit de synopsis: zelfs het meest ontwikkelde model is een poging de wereld te vatten, zo beredeneert Sedláček. Maar de economie beschrijft niet alleen de wereld, het legt ook normatieve standaarden vast en het identificeert voor ons ideale omstandigheden. Wetenschap poogt datgene systematisch weer te geven en hard te maken waar wij in dit economische stelsel graag in willen geloven. Vervolgens somt Sedláček deze overtuigingen op uit een reeks historische vertellingen vanaf Adam en Eva tot Adam Smith. Wijsheid van filosofen en dichters plaatst hij boven wiskundige modellen om zijn uiteindelijke doel te bewerkstelligen: een verandering in de perceptie van economische waarde.

Economische modellen zijn gebaseerd op het idee van de perfecte vrije marktwerking, op de gedachte dat iedereen zijn eigen belangen wil nastreven, op de aanname dat economische modellen dit kunnen weerspiegelen. En juist daarom gaat het mis. Het mist cruciale elementen, dit neoliberale verhaal. Elementen die een verhaal ideologisch, heldhaftig en minder geloofwaardig maken. Elementen als informatie asymmetrie, irrationaliteit, onwetendheid en onkunde, zelfoverschatting van beschrijvende wetenschap. Het figuur homo economicus speelt de hoofdrol, maar bestaat niet eens.

Wanneer iemand aankondigt dat het gangbare denkbeeld van het economische systeem tot nu toe niet strookte met de werkelijkheid en vervolgens zelf het hele zooitje met één specifieke logica poogt te vatten, dan denk ik: de ontsporing van een ideologie is een les je daar in de toekomst voor te behoeden. Sedláček’s boek is een ingenieus bouwwerk en vervlechting van bestaande, grote verhalen. Hij heeft zijn narratief dus eigenlijk niet eens zelf verzonnen.

Maar misschien komt dit niet overeen met de manier waarop zijn werk geïnterpreteerd wordt: “Thomas’ groundbreaking work” en nieuwe kijk op het idee van de economie als wetenschap en waardevrij wiskundig onderzoek. Hij trapt mijns inziens open deuren in van behavioral economics, komt in zijn boek tot inzichten die er al waren en vindt daarmee het wiel opnieuw uit. Het feit dat Sedláček steun vindt in mythen, religie, theologie is toch vrij logisch? De mens is – naast zijn emoties, instincten, irrationaliteit – een coöpererend en communicerend wezen: in dienst van zijn eigen belangen. De geschiedenis van de handel gaat terug tot in de prehistorie: jij mij die mammoet, ik jou mijn mooie vrouwtje. Sedláček schotelt het gewillige financiële lui voor, onder het mom van ‘Zingeving op de Zuidas’.

Alan Greenspan en kompanen geloofden nu eenmaal in het neoliberale verhaal en als een crisis hun blinde geloof blootlegt, dan is er niets makkelijker dan daarop in te springen en te verkondigen dat ze inderdaad in een verhaal en niet in de werkelijkheid geloofden. Uiteindelijk komt Sedláček dan ook met metaforen als ‘capitalism has reached its golden ceiling’.

Oké Marx, en nu?

Sedláček is ook maar een mens. Zijn narratief is ook maar een verhaal.

Vervolgens beweert hij onder meer dat alle samenlevingen wel zelf-regulerend zijn, ‘they do not freeze like economics’. Een tegenvoorbeeld uit het publiek van de teloorgang van de Maya’s slaat hij in de wind. Waar hij zijn betoog zo enthousiast begon met de uitnodiging aan het publiek vooral deel te nemen en hem te onderbreken indien nodig, brengen aanvullingen uit het publiek hem eigenlijk van zijn eigen verhaallijn af. Tien minuten na aanvang haalt hij zijn elektrische sigaar uit zijn broekzak waar hij nerveuze trekjes van neemt. Sedláček is ook maar een mens. Zijn narratief is ook maar een verhaal. Hij mag met zijn boek toch inspringen op een gat in de markt. Net als de ‘Dominee van de Zuidas’ met zijn opening van dit Zingevingscentrum op de Zuidas doet en net als Inez met het opzetten van het blad Happinez indertijd deed.

Het is belangrijk dat wij vragen blijven stellen over de waarden en normen van ons economisch handelen. Maar dat gaat niet zonder fundamenteel onderzoek naar onze economische kennis en overtuigingen. Laat de invloedrijken in de financiële sector vooral ook daar met elkaar over in discussie gaan en zelf eens met nieuwe voorstellen komen, in plaats van zich vol te laten lopen met de zoveelste ongevaarlijke hogere visie of herinterpretatie die geen zoden aan de dijk gaat zetten. De politiek mag deze maatschappelijk ingrijpende sector best meer onder druk zetten om een meer realistisch pad in te slaan. Sedláček’s boek is entertainment, hoogstens infotainment, maar naar mijn mening niet “shaking fundaments”. Tenzij de fundamenten van ons economisch denken werkelijk ter discussie komen te staan blijft de financiële sector onaangedaan en onverstoorbaar. Na een uurtje zingeving op de Zuidas kunnen zij ongestoord verder gaan met hun gestoorde werk.

Gerelateerde artikelen
Reacties
Nog geen reacties.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Naar boven